Berk Esen: Muhalefetin içeriden çürüme tehlikesi var

Gülsen Solaker

Cumhurbaşkanlığı ve milletvekili seçimleri artık geride kalırken, bu sonuçlarda Cumhur İttifakı’nın devlet ve medya imkanlarını sonuna kadar kullanmasının yanı sıra Millet İttifakı’nın yaptığı çeşitli yanlışların da çok önemli rol oynadığına dair tartışmalar sürüyor.

Sabancı Üniversitesi Öğretim Üyesi Siyaset Bilimci Berk Esen’e göre muhalefet partilerinin bu yanlışların muhasebesini kendi içlerinde ne kadar yapacağı ve ne benzeri değişimlere gidecekleri 10 ay sonraki yerel seçimler için çok önemli olacak.

14 Mayıs öncesinde muhalefeti uyaran görüşleri sebebiyle birtakım kısımların tenkitlerine uğrayan Esen, yerel seçimler öncesinde “muhalefetin içeriden çürümesi” tehlikesine dikkat çekiyor.

– Seçimler artta kaldı fakat sonuçları hâlâ tartışılıyor. Sizce bu seçimin ortaya koyduğu sonuçlar neler?

Türkiye benim de içinde yer aldığım siyaset bilimcilerinin rekabetçi otoriter olarak nitelendirdiği bir rejim. Bu sistemde seçimler düzenli yapılmakla birlikte siyasi partiler arasındaki oyun alanı yani mücadele alanı eşit değil. Bundan Ötürü bu seçimler de serbest ve adil olmadı. Neden? Zira; kamu kaynakları iktidar partisinin adayları tarafından seçimi kazanmak için sistematik bir şekilde kullanıldı. Bürokrasi büyük oranda ve hatta yargı partizan bir şekilde iktidar lehine hem kampanya yaptı hem de yargı aldığı kararlarla Demirtaş’ın tutuklu tutulması, İmamoğlu’na ve Kaftancıoğlu’na gelen yasak benzeri gelişmelerle siyasetin oyun alanını daralttı.

Kampanyaya bakacak olursak; medyanın yani ulusal medyanın bilhassa çok önemli bir kısmı iktidar güdümünde. Bu zati adeta bir futbol maçında bir takım 11, diğer takım 9 kişi bir dinamik yaratıyor. İktidar bu türlü bir avantajla başladı. Ekonomik kriz ve sarsıntı iktidarı sarsmıştı fakat bu sisteme dayanarak iktidar partizan şekilde yaptığı kaynak dağıtımıyla süreci denetiminde tuttu. Ekonomik kriz vardı fakat minimum fiyatı arttırarak memur alımı yaparak, erken emekliliği getirerek, memur ve emekli maaşlarına fiyat artışı yaparak, doğal gazı ücretsiz yaparak, TOKİ kampanyası, ucuz kredi vb benzeri çeşitli ekonomik atılımlarla seçmenlerin bir kısmı için bilhassa de büyükşehirler dışında kalan yerlerdeki kendi seçmenleri için ekonomik krizin getirdiği olumsuz tabloyu büyük oranda dindirdi.

Deprem bölgesinde bir sene içinde konutları yeniden inşa etme kelamıyla birlikte iktidar kan kaybını büyük oranda durdurdu. Zati yapısal olarak adil olmayan bir seçim kaidelerinde sahip olduğu avantajlarla bu seçime girdi. Zati çok avantajlıydı, işin büyük bir tarafı bu.

– Pekala bir tarafta 11, diğer tarafta 9 kişi varken bu maç kazanılabilir mi?

Mesela yerel seçimlerde muhalefet kazanmıştı fakat dokuz bireyle on bir kişinin yaptığı maçta zaman zaman dokuz kişilik takım da kazanabiliyor. Ama kazanması için her şeyi doğru yapması gerekiyor.

Bu seçimde ise muhalefet birtakım şeyleri doğru yaptı, kimi şeyleri ise yanlış yaptı. Aslında yaptığı bu yanlışlar sebebiyle yüzde 47,8’de kaldı. Aslında hiç kötü olmayan bir oy oranı. Yani adil olmayan şartlara karşın toplumun neredeyse yarısı bence muhalefetin en zayıf adayına destek verdi. Yani daha farklı bir aday mimarisinde tahminen daha farklı sonuç alınabilirdi. Yani muhalefetin yaptığı bir dolu doğru şey de var; bir araya gelmeleri değişim ve umut mesajı vermeleri, herkesi kapsayıcı telaffuzla çıkmaları bence doğruydu. Muhalefetin adayının yüzde 30’larda değil de yüzde 47,8’lere ulaşan bir düzeye gelmesini bu olumlu ataklar yarattı.

“Aday ve aday mimarisinde yanlışlar vardı”

– Pekala yanlışlar neler oldu? Nerede yanılgı yapıldı?

Bu noktada çok önemli bir noktanın altını çizmek istiyorum; o da aday ve aday mimarisi. Bu ikisini birbirinden ayrıştıracağım. Kemal Kılıçdaroğlu bence tartışılan adaylar içinde en zayıfıydı. Zira 13 yıldır CHP Genel Başkanı olarak belli bir ideolojik ve siyasi bagajı var. Çok uzun müddettir iktidar medyasının ona dönük yürüttüğü negatif (-) kampanya, seçmenlerin birçoklarında Kemal Kılıçdaroğlu’na dönük bir algı yarattı ve bunu beş haftalık bir kampanyayla değiştirmek mümkün değil. Adayın kendisinin de esasen yaşlı olması, karizmatik olmaması, çok yüksek güçlü bir kampanya yapamaması yani herkes ‘gecesini gündüzüne kattı’ diyor fakat toplam 30 miting yaptı ve birkaç canlı yayına katıldı. Onun dışında mutfağından çektiği sosyal medyada paylaştığı görüntülere sıkışmış bir kampanyası vardı Kemal Bey’in. Yani bir kere adaydan kaynaklanan önemli dertler vardı.

Türkiye aslında kutuplaşmış durumda. O kutuplaşmanın bir tarafını Erdoğan temsil ediyor, bir tarafını Kılıçdaroğlu temsil ediyor. Aynı isimlerle seçime girdiğiniz zaman aynı kutuplaşmayla devam ediyorsunuz. Bu bilhassa genç seçmenler ve milliyetçi seçmenler için çok önemli oldu. Erdoğan zıtlığının oy vermeleri için kâfi olmadığı seçmen kümelerini muhalefet kazanamadı. Halbuki tam bilakis muhalefetin beklentisi buydu.

Muhalefetin kimi üyeleri “Kriz, zelzele iktidarı zayıflattı. Erdoğan karşıtlığı yüzde 50’nin üstüne çıktı, karşısına kimi geçirsek kazanırız” diye düşündü. Bu hesap tahminen diğer bir adayla tutabilirdi. Yani şu an muhalefet yüzde 52 ile kazanmış olabilirdi. Ortadaki o farkın o tarafa değil de bu tarafa geçmesi olabilirdi.

Anketlere göre seçmenlerin yüzde 52-53’ü Erdoğan’ın devam etmesini istemiyordu. Fakat çok önemli olan konu; boş kümeye karşı bu soruya o denli karşılık veriyordu. Erdoğan’ın karşısına bir yüz geldiği zaman ise o yüze bakıp yeniden değerlendirme yapılıyor. O yüzde 52 bu nedenle kimi durumlarda 52 kalıyor, bazen 49’a düşüyor. Kılıçdaroğlu adaylığı da biraz bu türlü bir formüldü. Hiç değişmemiş, hep kaybetmiş ve seçmenlerin önüne hâlâ inatla getirilen bir isim.

Aday mimarisinde ise şöyle bir sıkıntı vardı; Kılıçdaroğlu altılı masa kurgusunu bu şekilde aday olabilmek için yaptı. Yani oy oranlarına yahut siyasete bakarak değil herkese aslında pratikte uygulama şansı olmayan bir eşitlik verildi. O bir kere idarede karışıklık ve çift başlılık hatta altı başlılık mesajı verdi seçmene. Vatandaşın başında “aralarında çok önemli fikir ayrılıkları ortaya çıkınca bu insanlar nasıl yönetecek?” sorusu doğdu.

CHP Genel Merkezi Kılıçdaroğlu’nun aday olması için İYİ Parti’yi adeta çiğnedi ve adeta zayıflattı. Bunun birkaç açıdan olumsuz sonuçları oldu. İYİ Parti’nin hinterlandındaki milliyetçilere ulaşma imkanını azalttı ve birtakım seçmenler MHP’ye ve onun üstünden Erdoğan’a kaydı. Kimi seçmenler ise Zafer Partisi ve onun üstünden Sinan Oğan’a kaydı. İYİ Parti şayet yüzde 13-14 alabilse meclis aritmetiği de değişebilirdi. Yani aday değişmeyip mimarisi değişseydi bile daha olumlu bir sonuç olurdu.

“70’lerde Karaoğlan ismini dağlara yazan örgüt nerede?”

– Kampanya süreci sizce nasıldı?

Karşınızda bu kadar güçlü bir parti devleti varsa bununla mücadele etmek için yerele nüfuz edebilmeniz gerekiyor. Yani güçlü örgütlerinizi kullanarak, kapı kapı dolaşıp kampanya yapıp adayınızı da sokağa çekip kampanya yapabilmeniz gerekiyor.

Kılıçdaroğlu kampanyası ise tam aksisi sosyal medyaya sıkıştı. 1970’lerde CHP örgütü dağlara taşlara Karaoğlan ismini yazdı, 2023’lerde ise CHP örgütü il meydanlarında Babala TV izletti. İkinci tıpta 100 yıllık partinin kampanyası Babala TV’yi daha fazla insan izlerse Kılıçdaroğlu algısı değişir eforuna sıkıştı.

Sürekli bir beklentileri yükseltip o beklentilere dayanarak kazanma planı yaptılar. Bunun bence siyasette çok geçerliliği bence yok. Sosyal medyanın yankı odalarına sıkışan bir kampanya oldu.

Tüm bu Kılıçdaroğlu’nu önde gösteren anketler piyasaya sürüldüğü zaman bırakın Kılıçdaroğlu’nun kazanmasını, ben kampanyayı bile fark etmiyordum. Sokağa çıkıyorum fakat iki haftaya seçime gidecek bir ülkeyi görmüyordum. Siz böylesine güçlü bir parti devletini sahaya inmeden nasıl yeneceksiniz? Orada da bence önemli yanlışlar yapıldı.

Ayrıca bu PKK suçlamasının Anadolu’da işlediği konusu da bence biraz abartılıyor. Yani nasıl Babala TV’nin Kılıçdaroğlu’na getirdiği olumlu tesir abartılıyorsa PKK suçlamasının da çok tesirli olduğu biraz abartı. Asla hafife almıyorum. Fakat bu saydığım yapısal faktörlerin de çok tesiri oldu ve muhalefetin buna karşı bir karşılığı yoktu.

– Seçimlerin sonuçları daha uzun süre tartışılacaktır. Yerel seçimlere nasıl yansıyabilir?

 Yerel seçimler için muhalefetteki bu yapı bu türlü devam ederse ben biraz umutsuzum. Tahminen bunları konuşmak için erken fakat CHP’nin adayının İstanbul’da kazanması için yalnızca İYİ Parti değil HDP’nin de sınırsız takviyesine ihtiyacı var. Fakat hem İYİ Parti hem HDP karışmış durumda. Ortak adaya destek verecekler mi? Bilinmeyen.

İmamoğlu’na yasak konusunda CHP o kadar yanlış bir strateji takip ediyor ki; yani “Yasak gelebilir, Cumhurbaşkanlığına aday olmasın. Yasak gelebilir, CHP Genel Başkanlığına aday olmasın.” Tamam. Pekala İstanbul Büyükşehir Belediye Başkanlığı’na nasıl aday olacak o zaman? Seçimden iki gün önce yasak kararı gelirse ne olacak?

“Muhalefetin içeriden çürümesi tehlikesi”

– Dünyadaki benzeyen örneklere bakacak olursak kimi durumlarda iktidar kendi yandaş muhalefetini oluşturuyor. Türkiye için de bu denenebilir mi? Muhalefet seçmeninde bir kırılma-küskünlük siz de gözlemliyor musunuz?

Ben bu tehlikeyi çok gerçekçi görmüyorum. Buna benzeyen tahlillere rastlıyorum fakat bu tahlilleri yapanların ya siyaseti yanlış okuduklarını yahut Kılıçdaroğlu’nun devam etmesi için CHP’den süreci bulandırdıklarını düşünüyorum.

Çünkü bu kadar kutuplaşmış bir toplumda yani adeta muhalefetle iktidar 50-50 dağıldıktan sonra iktidarın muhalefeti dizayn edebilme imkânı çok kısıtlıdır. Zira mesela Sinan Oğan iktidara destek verir fakat Oğan’ın iktidarı desteklemeyen bütün seçmenleri burada kalır. Yalnızca kendisini götürür. Metin Feyzioğlu karşıya geçer fakat onu destekleyen ulusalcıların çoğu burada kalır. Bundan Ötürü muhalefeti şekillendirme çok zor. Siyasileri yahut kimi grupları devşirebilir tahminen fakat bu da çok zor bir durum. Zira bir insanın bu kadar kutuplaşmış bir ortamda karşı tarafa geçmesi demek her şeyini yani arkadaşlarını, geçmişini, prestijini, siyasi mesleğini, seçmenlerini bırakması demek.

Bence asıl tehlike sorduğunuz soruda geçen nokta, yani muhalif seçmenlerin bir kısmında ‘hiçbir şey değişmiyor’ algısının yaratacağı ümitsizlik, karamsarlık ve bunun siyasi iştiraki düşürmesi. Bir yandan hem Erdoğan’ın bir şekilde kazanıyor olması var, hem de muhalefet içinde bir şeyin değişmemesi noktası var.

Karşı tarafın seçmenlerini yüzde 90 sandığa götürdüğü bir ortamda muhalefet seçmenini yüzde 90 sandığa götüremezse istediği kadar anketlerde muhalefet yüzde 48 çıksın, aldığı oy yüzde 45 olur.

Dolayısıyla muhalefetin içeriden çürümesi ve heyecanını kaybetmesi tehlikesi var. 11 bireye karşı 9 kişinin çıktığı maç örneği vermiştim; dokuz kişilik takımın kazanması için sahada basılmadık yer bırakmayacak kadar efor sarf etmesi gerekiyor. Bence muhalefetin odaklanması gereken tehlike bu yani devşirme değil.

CHP içinde şu anda Kılıçdaroğlu destekçileri bunu söylüyor; ‘Saray’dan icazet almış ulusalcıya koltuğu bırakmayacağız’ diye. Soruyorum kim? Cevap yok.

– Pekala bu kutuplaşma nasıl aşılabilir? İki kutup arasında oy geçişi de çok yok.

Bu çok kapsamlı kıymetlendirilmesi gereken bir sorun. Yalnızca adayla olabilecek bir şey değil. Telaffuz ve programda değişiklik, sahaya inip insanların hayatına dokunan bir kampanya yapmak, yani  birebir insanlarla konuşarak onları ikna etmeye çalışmak ve aday. Yani bunların hepsi birbirini etkiliyor. Yani Kılıçdaroğlu’nun söylemi mesela birinci çeşitte hiç dertli değildi. Fakat inandırıcı da değildi. Şu Anda çıkıp ‘ben liyakatle ülkeyi yöneteceğim’ dedikten sonra insanlar sizin takımınıza bakar CHP’yi liyakatle mi yönetiyorsunuz diye. O zaman insanlar size niçin inansın?

Kutuplaşmayı aşmak için aday, telaffuz, program, örgüt; hepsi bir çizgide sıralanacak. 2019’da İmamoğlu’yla sıralandı. Örgüt, iktisadi telaffuz, halkın günlük hayatını etkileyen hususlara odaklanan bir telaffuz ve bunların karşılık bulduğu oy verebileceği aday. Bagajı da yoktu İmamoğlu’nun.