Türkiye ile Yunanistan Adalet Divanı’na mı gidecek?

Öncelikle üst seviye siyasi diyaloğun güçlendirilmesini öngören yol haritası kapsamındaki ilk kritik adım 5 Eylül’de atılacak.

Ankara-Atina hattında üst seviye temaslar sürat kazanıyor

Dışişleri Bakanı Hakan Fidan, Salı günü Yunan mevkidaşı Yorgos Gerapetritis‘i Ankara’da ağırlayacak. Eylül ortasında ise Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan‘ın Yunanistan Başbakanı Kiryakos Miçotakis ile Birleşmiş Milletler (BM) Genel Heyeti’nin yapılacağı New York’ta ikili bir görüşme yapması bekleniyor. Bu görüşmeyi, sonbaharda Selanik’te yapılması kararlaştırılan, iki ülkenin ortak bakanlar kurulu olarak da tanımlanabilecek, Yüksek Seviyeli İşbirliği Kurulu (YDİK) toplantısı izleyecek.

Hızlı olağanlaşmanın yol açtığı soru işaretleri

Peki, son yıllarda ilişkileri giderek berbatlaşan, hatta tırmananlar tansiyonlar sonucunda sıcak çatışmanın eşiğine gelen iki ülke arasında şaşırtan süratte yaşanan bu olağanlaşmanın gerisinde ne yatıyor? Daha geçen sene “ancak kelamında duracak şahsiyetli, onurlu siyasetçilerle yola gideceklerini” vurgulayarak Mitsotakis ile “asla” görüşmeyi kabul etmeyeceğini söyleyen, “Benim için Miçotakis diye biri yok” diyen Erdoğan fikrini neden değiştirdi? Erdoğan YDİK için “anlaşmayı bozduk, yapılmayacak” demişti, yapılacak olması ne manaya geliyor?

DW Türkçe’ye konuşan uzmanlar, bu soruların cevaplarına ışık tuttu, ABD ve AB’nin kıymet verdiği, Almanya’nın da kolaylaştırıcı rol üstlenerek yürüttüğü saklı görüşmelerle katkıda bulunmaya çalıştığı kritik süreç hakkında çarpıcı bilgiler paylaştılar.

Önceden kararlaştırılmış bir eylem planı mı uygulanıyor?

Atina’daki Panteion Üniversitesi’nde öğretim üyesi olan Prof. Dr. Dimitrios Triantaphyllou, Erdoğan ile Miçotakis’in Haziran ayında Litvanya’da yapılan NATO Zirvesi esnasındaki görüşmesine dikkat çekerek, “Bu görüşme ve ilan edilen kararlar, daha önce üzerinde uzlaşılmış, hatta iki ülkedeki seçimler öncesinde hazırlanmış bir eylem planını yansıtıyor” dedi.

Triantaphyllou, bu eylem planının, üst seviye siyasi temaslarla diyalog düzeneği oluşturulması ve güven arttırıcı tedbirlerin konuşulması için istikşafi görüşmelerin yeniden başlatılmasını kapsadığını söylerken, “Ancak bu sefer görüşmelerin bakanlar seviyesinde de yürütülmesi öngörülüyor. Bu son derece ilginç” dedi.

Ufukta “Büyük paradigma değişikliği” mi var?

Selanik’teki YDİK toplantısında kimi siyasi muahedeler ve güven arttırıcı tedbirlerin ilan edilebileceğini aktaran Dimitrios Triantaphyllou, “Asıl yenilik, tarafların görüşmelerde iki ülke arasında görüş ayrıklıklarını oluşturan bahislerde ilerleme kaydedip kaydedilemeyeceğini değerlendirme iradesinin ortaya koymalarıdır” dedi.

Türkiye ile Yunanistan arasında kara suları ve kıta sahanlığı, hava alanı ve Doğu Ege Adaları’nın silahsızlandırılması benzeri uzun bir geçmişe dayanan problemler bulunuyor.

Triantaphyllou, başlayan bu kritik süreçte tarafların görüş ayrılıklarının bulunduğu hususlarda uzlaşı sağlamaya çalışacaklarına, uzlaşı sağlanamayan hususların Lahey’deki Uluslararası Adalet Divanı’na (UAD) götürmelerinin de gündemde olduğuna işaret etti.

Tarafların uzlaşmazlıklarını UAD’ye götürmeleri halinde bunun “büyük bir paradigma değişikliğine” yol açacağına işaret eden Yunan akademisyen, “Ben şimdi o noktada olduğumuzu düşünmüyorum. Fakat bunun gündemde olduğundan söz ediliyor. Zati şimdi çok önemli olan karşılıklı itimadın inşası, zira güven inşa edilmediği takdirde aslında hiç bir şekilde ilerleme kaydedemezsiniz. Halbuki inancın inşası halinde iki ülke için güçten güvenliğe pek çok alanda çok önemli işbirliği fırsatları var” dedi.

Erdoğan’ın U dönüşünün arkasında ne yatıyor?

Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın, “Benim için artık yok” dediği Mitsotakis liderliğindeki Yunan hükümeti ile münasebetlerini olağanlaştırma atağının gerisinde yatan nedenler de merak uyandırıyor.

Bunda Türkiye’nin yüzünü yeniden Batı’ya dönmüş olmasının tesirli olduğuna işaret eden Triantaphyllou, “Bence pek çok faktör rol oynuyor” diyerek şu değerlendirmeyi aktardı:

“Zordaki Türk ekonomisi ve Erdoğan’ın yatırım çekme gayretinin yanı sıra Türkiye’nin yeniden şekillenen ticaret ağlarında kendisini pozisyonlanma gayreti bunlardan kimileri. Yeniden Ukrayna savaşının sürmesi, ABD’nin Yunanistan ile artan askeri işbirliği ve Türkiye’nin Batı ile bağının külliyen kopmaması uğraşının da tesirli olduğu kanaatindeyim. AyrıyetenTürkiye bölgede kilit bir aktör rolünü yeniden kazanmak istiyorsa komşularıyla konuşması gerek. Türkiye’nin ABD ve AB ile alakalarının yeniden canlanmasında da Yunanistan ile olağanlaşma önemli… Biden yönetimi F-16’ların modernizasyonuna yeşil ışık yaktı fakat Kongre’nin de ikna edilmesi gerekiyor. Ve Washington bu nedenle de Ankara’ya Yunanistan ile konuş mesajını veriyor.”

“NATO’da birlik mutlak öncelik”

Ankara-Atina çizgisindeki gelişmeleri ve Berlin’in bu süreçte yürüttüğü bâtın görüşmeleri yakından izleyen Alman uzman Dr. Ronald Meinardus, Türk-Yunan münasebetlerinde yeni bir sayfa açılmasına büyük değer atfedildiğine, bilhassa de Ukrayna savaşının başlamasından itibaren Batı için NATO’da birlik sağlamanın “mutlak öncelik” olduğuna vurgu yaptı.

Atina merkezli Avrupa ve Dış Siyaset Vakfı’nın (ELIAMEP) kıdemli uzmanı Meinardus, “İki NATO partneri arasındaki bir ihtilaf, Putin Rusya’sının ekmeğine yağ sürer, NATO için de siyasi bir felaket olur” diye konuştu.

Alman hükümetinin bu nedenle iki komşu ülke arasında kolaylaştırıcı rol üstlendiğine dikkat çeken Meinardus, “Bölgede iki NATO müttefiki arasında ihtilafın önlenmesi, Washington için stratejik bir hedef. Ve ABD, Yunanlılar ile Türklerin problemlerini barışçıl bir şekilde çözmelerini sağlama sorumluluğunu Almanya’ya verdi. Berlin’in, son vakitlerde yaptığı gibi, Atina ve Ankara arasında arabuluculuk yapmasının gerisinde işte bu görevlendirme yatıyor ve bu aynı vakitte Alman diplomasisine de ek bir yük kazandırıyor” diye konuştu.

Erdoğan’ı Almanya mı ikna etti?

“Almanya’nın Türkiye ile Yunanistan arasındaki arabuluculuğu yeni değil” diyen Meinardus, 2020 yılında Doğu Akdeniz’de tırmanan tansiyonun iki ülkeyi askeri bir ihtilafın eşiğine getirdiğini anımsattı, “Dönemin Şansölyesi Angela Merkel’in güçlü siyasi müdahalesi sonucunda durum sakinleşti” dedi.

Olaf Scholz döneminde de Doğu Akdeniz ve Ege’de tansiyonun tırmanmasını önlemenin, Ankara ve Atina arasında kalıcı bir yumuşama sağlamanın, Alman dış siyasetinin çok önemli maksatlarından biri olmaya sürdüğünü vurgulayan Ronald Meinardus, Berlin’in teşebbüsü sonucunda tarafların geçen Aralık ayında Brüksel’de bir araya geldiğini, bu sayede diyaloğun yeniden başlatıldığını söyledi.

Alman uzman, “Berlin, Erdoğan’ın ‘Benim için artık Mitsotakis yok’ siyasetini geride bırakmasına ve komşuların yeniden konuşmaya başlamasına çok önemli bir katkıda bulundu” bilgisini paylaştı.

Uluslararası Adalet Divanı seçeneği masada mı?

Her iki tarafın ulusal sorunlarına müdahale edilmesine karşı olduklarına bu nedenle Almanya’nın müzakerelerin içeriğine, sıkıntıların nasıl çözümlenmesi gerektiğine hiçbir şekilde müdahil olmamaya itina gösterdiğine vurgu yapan Meinardus, “Berlin’in gayesi her iki tarafın da müzakere masasına oturması ve ortaklaşa dostça tahliller aramasıdır” görüşünü aktardı.

Ronald Meinardus, bu nedenle Alman hükümetinin Türk-Yunan uyuşmazlıklarının tahlili hakkında görüş vermekten imtina ettiğini, bununla birlikte Berlin’de tahkim yoluyla, örneğin Lahey’deki Uluslararası Adalet Divanı’na giderek sağlanacak bir tahlilin iyi bir durum olacağının konuşulduğunu kaydetti.

Alman uzman, “Ancak bu türlü bir prosedürün gerçekleşebilmesi için uzun hazırlık çalışmaları ve Ankara ile Atina arasında zorlu müzakereler yapılması gerekmekte. Ve bu bahsin 5 Eylül’de yapılacak dışişleri bakanları toplantısında çok önemli bir başlık olması muhtemeldir” dedi.

Almanya neden olağanlaşmaya büyük kıymet veriyor?

Ronald Meinardus’a göre bu sorunun cevabı çok net. Avrupa’nın lider ekonomik gücü Almanya’nın klâsik olarak istikrarlı bağlantılara kıymet atfettiğini vurgulayan Alman uzman, göç probleminde görüldüğü gibi, Avrupa’nın dış sonlarındaki istikrarsızlığın tüm kıtayı olumsuz etkilediğine işaret etti. Güneydoğu Avrupa ve Doğu Akdeniz’in Almanya için stratejik değer taşıdığının altını çizen Meinardus, “Ukrayna’daki savaşla bu bölgenin ehemmiyeti daha da arttı. Yunanistan ve Türkiye bu savaşta cephe devletleri olarak tanımlanabilir. İşbirliği yapmaları, NATO faaliyetlerine aktif iştirakleri, Batı’yı güçlendiriyor. Bu nedenle de Berlin tansiyonun kalıcı olarak azaltılmasına değer veriyor” diye konuştu.

İki ülkenin görüş ayrılıklarını aşmaya yönelmeleri, üst seviye siyasi diyaloğun başlaması, iyimserliği arttırsa da, tarafların temel görüş ayrılıklarını aşmayı başarıp başaramayacaklarını önümüzdeki süreç gösterecek.

“Önemli bir ilerleme beklemek fazla optimist olur”

Ege Üniversitesi Uluslararası İlişkiler Kısmı Öğretim Üyesi Doç. Dr. Altuğ Günal, ülkelerindeki seçimleri kazanmış Erdoğan ile Mitsotakis’in gerilerindeki güçlü halk dayanağı ile sıkıntıların tahlili yahut en azından ilgilerin tekrar olağanlaşması yönünde umut veren adımlar attıklarını söylemekle birlikte, “Temel meseleler üzerinde çok önemli bir ilerleme beklemek fazla optimist olur” dedi.

Günal, 5 Eylül’de Fidan ve Gerapetritis’in yapacakları kritik görüşmede yakınlaşmayı sağlayacak adımları ve önümüzdeki üst seviye toplantıların gündemlerini belirleyeceklerine işaret ederken, “İki bakan arasında iyi bir ferdî bağlantı kurulduğu ve bu sayede kimi sorunların gerginliğe dönüştürmeden çözüldüğü şahsen Gerapetritis tarafından yakın vakitte ifade edildi. Hakan Fidan, siyaset bilimi üzerine ABD’de lisans okuyan ve uluslararası ilişkiler üzerine yüksek lisans ve doktorası olan, akademisyenlik de yapmış deneyimli bir isim. Yunanistan’ın yeni Dışişleri Bakanı Gerapetritis de benzeyen şekilde, Oxford’dan doktorası olan, LSE ve Harvard benzeri üniversitelerde de görev yapan bir hukukçu akademisyen. AB hukukunu çok iyi biliyor. Bundan Ötürü burada iyi bir eşleşme olmuş benzeri gözüküyor” diye konuştu.

Gerapetritis’in bakan olmadan evvelki konuşmalarının tonunun daha sert ve klasik Yunan tezlerini yansıtan nitelikte olduğunu, bakan olduktan sonraki konuşmalarının ise daha yumuşak olduğunu söyleyen Günal, “Ancak iki tarafın da, olumlu ve barışçıl telaffuzların arasına kendi bilinen tezlerini sıkıştırdığını ve aslında yeni devirde de onları takip edeceklerini belli ettikleri açıkça görülebiliyor” sözlerini kaydetti.

“İki tarafta da milliyetçi kesim güçlü”

Günal, olağanlaşma sürecinde ticaret, ekonomi, sivil müdafaa, turizm benzeri ortak çıkarların olduğu bahislerde olumlu gelişmeler yaşanabileceğini ve bu alanlarda ilerlemenin de esasen olması gerektiğini ifade etti, temel hususların tahlili konusunda neden ihtiyatlı olduğunu ise şu sözlerle açıkladı:

“Türkiye ve Yunanistan arasındaki sıkıntılar iki taraf için de çarçabuk milli davaya dönüşebilmekte ve toplumun bir kesitinin tahlil olarak gördüğünü diğer kısmı vatana ihanet olarak değerlendirebilmektedir. İki tarafta da milliyetçi kesim güçlüdür. Bundan Ötürü müzakerelerin muvaffakiyete ulaşması için verilmesi zarurî olan ödünler, hükümetler için iç siyasette önemli riskler içerebilir.”

“Yakınlaşmayı engelleme eforlarına dikkat edilmeli”

İsveç’in NATO üyeliğinin önündeki engeli kaldırmasının akabinde Türkiye’nin ABD ve AB ile bağlarının olağanlaşma yoluna girmesi halinde Türk-Yunan ilgilerinin de gelişime daha açık olacağını anlatan Altuğ Günal, sözlerini şöyle tamamladı:

“Yunanistan’ı dev bir askeri üs haline getiren ABD ile bağlantıların düzelmesi kesinlikle Yunanistan ile Türkiye arasındaki yakınlaşmaya katkı sağlar. AB üyeliği konusunda istekli bir Türkiye, veto hakkına sahip üye Yunanistan ile münasebetlerinde daha uzlaşmaya açık hale gelebilecek, Yunanistan da Türkiye’nin AB ekseninden kopup daha sert siyasetler izlememesi için uzlaşmaya daha açık olabilir. Hakikaten Mitsotakis, Türkiye ile alakaların en zor döneminde bile Batı’yla aksi bir Türkiye’nin, Yunanistan’ın stratejik çıkarlarına uygun olmadığını bir çok defa kabul etti. Bununla birlikte Türk-Yunan gerginliği sayesinde, ABD’nin bile önüne geçip Yunanistan’ın en büyük silah tedarikçisi haline gelen ve bilhassa sattığı Rafale savaş uçakları ve FDI sınıfı fırkateynler sayesinde kâr rekorları kıran Fransa’nın bu yakınlaşmayı engelleme uğraşlarına yönelik de titiz olmak gerekir.”