AYM’nin hangi kararları AKP’nin tepkisini çekmişti?

Gündem

Yayınlama: 14.11.2023

A⁺

A^-

Yargıtay 3. Ceza Dairesi’nin 8 Kasım’da, Türkiye Personel Partisi (TİP) Hatay Milletvekili Can Atalay için “hak ihlali” kararı veren Anayasa Mahkemesi (AYM) üyeleri hakkında suç duyurusunda bulunma kararı Türkiye’de yargı krizine neden oldu.

Cumhuriyet Halk Partisi (CHP) Genel Başkanı Özgür Özel, Yargıtay’ın kararını “darbe girişimi” olarak nitelendirdi. Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan ise önce “Anayasa Mahkemesi mlesef birçok yanlışları arka geriye yapar hale geldi; Yargıtay’ın aldığı karar asla bir kenara atılamaz, itilemez” dedi, daha sonra “Bu tartışmada taraf değil hakem konumundayız” diye konuştu.

Anayasa’nın 153. hususunda, “Anayasa Mahkemesi’nin kararları mutlaktır. İptal kararları münasebeti yazılmadan açıklanamaz” deniyor. Aynı hususta, “Anayasa Mahkemesi kararları Resmi Gazete’de çabucak yayımlanır ve yasama, yürütme ve yargı organlarını, yönetim makamlarını, gerçek ve hukukî bireyleri bağlar” ifadesi de yer alıyor.

Adalet Bakanı Yılmaz Tunç, son yargı krizi sonrası yeni Anayasa çalışmalarının hızlandırılması gerektiğini söyledi.

Anayasa değişikliği teklifinin 600 üyeli TBMM’de referanduma sunulmadan kabul edilebilmesi için 400, referanduma sunulabilmesi için 360 oy gerekiyor.

TBMM’de hala Adalet ve Kalkınma Partisi’nin (AKP) 264, Milliyetçi Hareket Partisi’nin (MHP) 50, Yeniden Refah Partisi’nin (YRP) 5, Hür Dava Partisi’nin (HÜDA PAR) 4, Demokratik Sol Parti’nin (DSP) 1 milletvekili var. Yani Cumhur İttifakı ortaklarının toplam sandalye sayısı 324.

Can Atalay kararı, 2002’de iktidara gelen Adalet ve Kalkınma Partisi (AKP) ile Yüksek Mahkeme arasında tansiyona neden olan olan ilk AYM kararı değil.

AYM’nin bugüne kadar AKP’nin tepkisini çeken kararlarını derledik.

Parti kapatma davaları

AKP, Fazilet Partisi’nin 22 Haziran 2001’de AYM kararıyla kapatılmasının akabinde, 14 Ağustos 2001’de kuruldu.

Bu periyotta Türkiye’de siyasetin gündemindeki hususlardan biri de Türkiye’de parti kapatılmasını zorlaştıran anayasa değişikliğiydi. AKP, pakete şartsız destek veriyordu.

2001 yılında Demokratik Sol Parti (DSP), Milliyetçi Hareket Partisi (MHP) ve Anavatan Partisi’nin kurduğu 57. Hükümet döneminde, Anayasa’da parti kapatmanın gerekçesiyle ilgili “odak” kavramını açıkça tanımlayan ve siyasi partilerin kapatılmasından önce Hazine yardımının kesilmesi dahil kademeli bir şekilde cezalandırılmasını öngören bir anayasa değişikliği yapıldı.

Ancak bu değişiklikliğe rağmen, 2008’de AKP’ye karşı parti kapatma davası açıldı. Yargıtay Cumhuriyet Başsavcısı Abdurrahman Yalçınkaya, AKP’nin, “laikliğe aykırı aksiyonların odağı durumuna geldiği” gerekçesiyle kapatılmasını istedi.

AYM, AKP’yle ilgili kararını 25 Temmuz 2008’de açıkladı. Mahkemenin 11 üyesinden altısı partinin kapatılması yönünde oy kullandı fakat nitelikli çoğunluğa (7 oy) ulaşılamadığı için AKP kapatılmadı.

Hazine yardımının kesilmesiyle ilgili oylamada ise AYM’nin üyelerinden 10’u “Evet”, biri ise “Hayır” oyu kullandı.

AKP, AYM’nin kararına tepki gösterdi. Periyodun başbakanı Recep Tayyip Erdoğan, “Ne yazık ki Türkiye çok önemli bir zaman ve enerji kaybına uğramıştır. Şu Anda bize düşen geçmişe takılıp kalmadan geleceğimize odaklanmak, milletimizin kayıplarını hep birlikte telafi etmektir” dedi.

2010 yılında siyasi partilerin kapatılmasını zorlaştıran ve AYM’nin bu bahisteki takdir yetkisini sonlandıran Anayasa değişikliği kabul edildi.

AYM’nin AKP ile tansiyona neden olan bir diğer parti kapatma süreciyle ilgili kararı, Halkların Demokratik Partisi’ne (HDP) ilişkindi. Yüksek Mahkeme 19 Haziran’da, Yargıtay Cumhuriyet Başsavcılığı’nın, HDP’nin Hazine yardımına bloke konulması talebini reddetti. AYM, talebe ilişkin karar verilmesine gerek olmadığına hükmetti.

Karar AKP cephesinde tepkiyle karşılandı.

AKP Sözcüsü Ömer Çelik, “AYM bu kararıyla herhangi bir şekilde teröre karşı alınacak önlemler açısından zf oluşturacak bir karar ortaya koymuştur” dedi.

‘367 kararı’

2000 yılında 10. Cumhurbaşkanı seçilen Ahmet Necdet Sezer’in görev mühleti 16 Mayıs 2007’de doluyordu.

TBMM’ye Cumhurbaşkanlığı adaylığı için son müracaat tarihi 25 Nisan, ilk tur oylama günü ise 27 Nisan olarak belli oldu.

Anayasa’nın 102. hususuna göre cumhurbaşkanı seçilebilmek için, ilk iki cinste nitelikli çoğunluk (367 oy), sonraki iki çeşitte ise salt çoğunluk (276 oy) aranıyordu.

Eski Yargıtay Başsavcısı Sabih Kanadoğlu, 26 Aralık 2006’da Cumhuriyet gazetesinde yayımlanan yazısında, 367’nin yalnızca karar kâfi sayısı değil, aynı vakitte toplantı kâfi sayısı olduğu görüşünü ortaya atmıştı. Kanadoğlu, oylamalara en az 367 milletvekilinin katılması gerektiğini, aksi halde sonucun geçersiz olacağını iddia etmişti.

Dönemin Genelkurmay Başkanı Yaşar Büyükanıt ise TBMM’de yapılacak Cumhurbaşkanlığı seçiminde “cumhuriyetin temel kıymetlerine kelamda değil, özde sahip olan bir kişinin cumhurbaşkanı seçilecek olmasını” umduğunu söyledi.

Dönemin Başbakanı Recep Tayyip Erdoğan aylarca süren spekülasyonların akabinde aday olmamaya karar verdi. Erdoğan, AKP’nin Meclis Grup Toplantısı’nda Abdullah Gül’ün aday olacağını şu sözlerle açıkladı.

“Yaptığımız değerlendirmeler sonucunda bir isim ortaya çıkmıştır. Bu isim de bugüne kadar birlikte bu yılda olduğumuz, bu hareketi bir arada kurduğumuz Abdullah Gül kardeşimdir.”

İlk tur oylama 27 Nisan 2007’de yapıldı. O dönem mecliste iki parti vardı, Cumhuriyet Halk Partisi (CHP) ve AKP. CHP oylamaya katılmadı.

Toplam 357 oy kullanılırken, Abdullah Gül 352 oy aldı. Oylamanın çabucak akabinde CHP “367 iddiasıyla” seçimi AYM’ye götürdü.

Aynı günün akşamı Genelkurmay Başkanlığı internet sitesine, daha sonra “e-muhtıra” olarak anılacak bir basın açıklaması yayımlandı.

Türk Silahlı Kuvvetleri (TSK), açıklamasında “laikliğe aykırı” olduğunu belirttiği bir dizi olayı sıraladı ve cumhurbaşkanlığı seçiminde laikliğin tartışılmasını “endişeyle izlediğini” belirtti.

AYM, 1 Mayıs’ta verdiği kararla, Cumhurbaşkanlığı seçimi sırasında Meclis Genel Heyeti’nde en az 367 milletvekilinin bulunması gerektiğine hükmetti ve Meclis’teki birinci tur oylamayı iptal etti.

AKP Cumhurbaşkanının seçilememesi üzerine erken seçim kararı aldı ve 27 Haziran 2007 seçim tarihi olarak belli oldu. AKP genel seçimi oyların yüzde 47’sini alarak kazandı.

Meclise giren Milliyetçi Hareket Partisi’nin (MHP) dayanağıyla Cumhurbaşkanlığı seçiminin üçüncü turunda Abdullah Gül seçildi.

Parlamento buna karşılık olarak Cumhurbaşkanının halk tarafından beş yıllık bir dönem için ve azami iki dönem seçilmesini öngören bir anayasa değişiklikliği paketi hazırladı.

Aynı anayasa değişikliği paketinde yer alan diğer bir karar de, TBMM, “yapacağı seçimler dahil bütün işlerinde üye tamsayısının en az üçte biri ile toplanır” formundaydı.

Böylelikle AYM kararı sonucunda Cumhurbaşkanı seçimi sürecinde yaşanan tıkanıklığın tekrarlanmasının önüne geçiliyordu.

Bu anayasa değişikliği teklifi üçte iki çoğunlukla kabul edildikten sonra devrin Cumhurbaşkanı Ahmet Necdet Sezer tarafından tekrar görüşülmek üzere Meclis’e iade edildi ve 31 Mayıs tarihinde aynı çoğunlukla yeniden kabul olundu.

Sezer, bir yandan kabul edilen metni halkoylamasına sunarken, diğer yandan AYM’de iptal davası açtı.

AYM bu talebi, 5 Temmuz tarihinde beşe karşı altı oyla reddederek, 21 Ekim’de yapılacak olan halkoylamasının önünü açtı.

2007’de anayasa değişikliği referandumuyla Cumhurbaşkanının halk tarafından seçilmesi başta olmak üzere söylediği söz edilen anayasa değişiklikleri kabul edildi.

Başörtüsü serbestliği

AYM 1980’li ve 1990’lı yıllarda kamu kurumlarında başörtüsünün laik devlet unsuruna aykırı olduğu yönünde kararlar vermişti.

2008 yılında, AKP, MHP’nin de dayanağıyla eşitlik prensibi ve eğitim hakkı ile ilgili anayasa değişikliklerini Meclis’ten geçirdi. Değişiklik başörtülü öğrencilerin üniversite binalarına girebilmelerini de amaçlıyordu.

CHP ve DSP değişikliğe karşı, anayasaya ve laik devlet unsuruna terslik gerekçesiyle iptal davası açtı. AYM söylediği söz edilen değişikliği iptal etti.

Mahkeme, düzenlemeyle ilgili “değiştirilmesi teklif edilemeyecek bir anayasa kuralına yönelik” olduğu değerlendirmesinde bulundu.

AKP ise bunu “Meclis’e müdahale” olarak yorumladı. Devrin AKP Genel Başkan Yardımcısı Dengir Mir Mehmet Fırat, “Anayasa Mahkemesi’nin kararı Meclis’e direkt müdahaledir” dedi.

Dönemin AKP Manisa Milletvekili ve eski TBMM Başkanı Bülent Arınç ise kararı “vahim” diye nitelerken, “Vahameti de şurada; karar, yalnızca başörtüsüyle ilgili bundan sonra neler olacağına dair bir işaret vermiyor, mahkemenin kendisine tanınmış hak ve yetkileri tamamen berbata kullanması manasına geliyor” tabirini kullandı.

Kamuoyunda uzun süre tartışılan kararı İnsan Hakları İzleme Örgütü (HRW), “din özgürlüğü ve diğer temel haklara vurulmuş büyük bir darbe” olarak tanımlamıştı.

‘Katı’ laik devlet yorumundan ‘özgürlükçü’ laik devlet yorumuna AYM

AYM, 2010’lu yıllara kadar, siyasi parti kapatma ve başörtüsü özgürlüğü dahil kimi çok önemli kararlarında katı kararlar verdi.

Anayasa hukukçularına göre, son 10 yılda uzun müddettir AYM, bu hususlarda özgürlükçü ve esnek bir yaklaşım benimsedi.

AYM’nin kendisi de kişisel müracaatların uygulamaya geçtiği 2012 yılını çok önemli bir “milat” olarak gördüğünü kabul etti.

Anayasa Mahkemesi başkanı Zühtü Arslan, yüksek mahkemenin 60’ıncı kuruluş yıldönümündeki konuşmasında mahkemenin tarihini ikiye ayırmış ve yeni periyotta benimsedikleri “hak eksenli” yaklaşımın altını çizmişti:

“Bireysel müracaatın uygulamaya geçtiği 23 Eylül 2012 gününü anayasal milat olarak kabul edersek Mahkemenin tarihini ilk 50 yıl ve son 10 yıl olarak iki periyoda ayırmak mümkündür….Geldiğimiz basamakta ferdî müracaatla başlayan paradigma değişiminin norm kontrolünü de içine alacak şekilde çok önemli ölçüde gerçekleştiğini memnuniyetle ifade etmek isterim.

“Anayasa Mahkemesi hem norm kontrolünde hem de ferdi müracaatta hak eksenli yaklaşımla Türk hukuk pratiğine istikamet verecek nitelikte kararlar almıştır ve almaya devam etmektedir.

AYM Başkanı Zühtü Arslan, Anayasa Mahkemesi’ne ferdi müracaatın getiriliş maksadının temel hak ve özgürlüklerin daha iyi korunmasını sağlamak ve bu suretle Türkiye aleyhine Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’ne yapılan müracaat sayısını azaltmak olduğuna işaret ederek, eski periyoda ilişkin şu sözleri kullandı:

“…Anayasa Mahkemesi laikliği temel hak ve özgürlüklerin aslında tam karşısında konumlandırmıştı. Temel hak ve özgürlükler karşısında laikliğin yıpratılmaması gerektiğini ifade etmişti.

“Hatta ifade tam da şöyleydi; ‘Laiklik prensibi özgürlüklere kıydırılamayacak kadar değerli bir unsurdur.’

“Hiç kuşkusuz laiklik anayasamızın kimliğini oluşturan temel unsurlardan biridir ama bu yaklaşım yanlıştır.

“Çünkü laiklik Anayasa Mahkemesinin daha sonra yaptığı yorumlarda ortaya çıktı. Hak eksenli kavramla bu ilkeyi yorumladı ve dedi ki; ‘Laiklik temel hak ve özgürlüklerin karşısında değildir, yanındadır. Sonlandırılması için kullanılan bir münasebet değildir

“Tam bilakis teminata alan, onu koruyan bir unsurdur. Bunu nasıl yaptı Anayasa Mahkemesi? 2012 yılından başlayarak yaptı. Önce Kur’an-ı Kerim ve siyer derslerinin okullarda seçmeli ders olarak okutulmasını öngören kanun değişikliğini denetledi ve bunun anayasaya uygun olduğuna ve ilk defa bu kararla Anayasa Mahkemesi, laiklik prensibinin özgürlükçü yorumunu yaptı. Hak eksenli yorumunu yaptı.

“Laikliğin bilhassa din ve vicdan özgürlüğünün, din eğitiminin, öğretiminin bir teminatı olduğunu ifade etti.”

Arslan, mahkemenin 2014’ten itibaren başörtüsü özgürlüğünü destekleyen kararlarının yanında, “son 10 yılda benimsediği hak eksenli yaklaşımla yaşama hakkından ifade özgürlüğüne kadar, adil yargılanma hakkından örgütlenme özgürlüğüne kadar, özel hayata hürmet hakkından mülkiyet hakkına kadar bütün anayasal hak ve özgürlüklerle ilgili bu hak ve özgürlükleri teminata alan çok çok önemli kararlar verdi ve vermeye devam ediyor” dedi.

Bireysel başvurular

Bireysel müracaatlar son periyotta AKP iktidarı ve AYM arasındaki tansiyonun ana mevzularından biri oldu.

AYM 2020’de, eski HDP Eş Genel Başkanı Selahattin Demirtaş ve eski CHP İstanbul Milletvekili Eren Erdem’in Anayasa’nın 17. Unsuru ile müdafaaya alınan kişi hürriyeti ve güvenliği hakkının ihlal edildiğine hükmetti.

Selahattin Demirtaş’ın tutuklu yargılandığı bir davada 2017 yılında yaptığı başvuruyu inceleyen AYM, tutukluluk müddetinin makul olmadığını belirtti ve Demirtaş’a 50 bin lira manevi tazminat ödenmesine karar verdi.

Aynı yıl Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM), Demirtaş’ın ifade, özgürlük ve güvenlik, serbest seçim haklarının ihlal edildiğine hükmetti ve derhal serbest bırakılmasına karar verdi.

Buna tepki gösteren Erdoğan, kararla ilgili, “Bu adımlar siyasaldır, ikili standarttır, ikiyüzlülüktür” dedi.

Erdoğan açıklamasında ayrıyeten, “AİHM Türkiye nezdinde hürmet görmek istiyorsa önce dönüp kendi çelişkilerini sorgulamalıdır. Bu şahıs siyasi misyonları ya da telaffuzları sebebiyle değil, terörle arasına uzaklık koyamadığı için milletimizin gözünde de suçludur” sözlerini kullandı.

Demirtaş, “örgüt propagandası” suçlamasıyla, 2018’de İstanbul 26. Ağır Ceza Mahkemesi tarafından yargılandığı öteki bir davada 4 yıl 8 ay hapis cezasına çarptırılmıştı.

Demirtaş, 2021 yılında ‘Cumhurbaşkanı’na hakaret’ suçundan 3 yıl 6 ay hapis cezasına çarptırıldı.

Eski CHP İstanbul Milletvekili ve gazeteci Eren Erdem ise 2014’te yaşanan MİT TIR’ları olayı ile ilgili olarak “silahlı terör örgütü hiyerarşisine dahil olmamakla birlikte bilerek, isteyerek örgüte yardım” suçlamasıyla, 29 Haziran 2018’de İstanbul 35. Ağır Ceza Mahkemesi tarafından tutuklanmıştı.

Eren Erdem, “Silahlı terör örgütü içindeki hiyerarşik yapıya dahil olmamakla birlikte örgüte bilerek ve isteyerek yardım etmek”, “Gizli şahidi deşifre etmek” ve “Soruşturmanın kapalılığını ihlal” ile suçlanıyordu.

Eren Erdem’in tahliye olmadan önce yaptığı müracaatla ilgili AYM, tutuklamanın türel olmaması nedeniyle yapılan başvuruyu kabul edilebilir buldu ve Erdem’e 30 bin TL tazminat ödenmesine karar verdi.

Akp, Anayasa, Aym, Karar, Kararı

Bir Yorum Yazın

[ Yoruma cevap yazmaktan vazgeç ]

Ziyaretçi Yorumları - 0 Yorum

Henüz yorum yapılmamış.