İranlı bayan DJ’ler tabuları yıkıyor

İran’da bayan ve erkeklerin birlikte katıldığı partiler yasak olsa da ahlak polisinin nezaretinden uzaktaki yerlerde yapılmaya devam ediyor. Kalabalıkları dansa kaldıran ritimleriyle bayan DJ’ler tabuları yıkarken kültürel kalıpları da bozuyorlar. BBC 100 Bayan ekibi bu bayanlarla görüştü.

1979 İran İslam İhtilali ülkenin kültürel hayatını altüst etti.

Devrime aykırı görülen pop müziğin yasaklanmasıyla birçok müzisyen ülkeden kaçtı. Bayanların müzik söylemesi de haram ilan edildi.

İran’da ihtilalden önce yükselişe geçen pop ve kabare sahnesi de bir gecede yok oldu. Yeniden de kapalı kapılar gerisinde baze şeyler kaldığı yerden devam etti.

“Uygunsuz” müzik ülkeye yurt dışından kaçakçılık yoluyla girerken yasadışı kaset ve CD’ler meskenlere gizlice dağıtılıyordu. Akşam yemeğinden sonra ışıklar kapandığında kimi meskenlerin salonları dans pistine dönmeye başladı.

Bugün Berlin’de yaşayan DJ, üretimci ve müzik şirketi sahibi Paramida, “Her mehmunide (aile partisinde) dans yıldızıydım” diyor.

Paramida Paramida okul yıllarında İran’da ve yaz tatillerinde Almanya’da sık sık gece kulüplerine giderdi.

Paramida’nın annesi İran’ı terk etti zira kızının “kadınların bu kadar kötü muamele gördüğü” bir ülkede yaşamasını istemiyordu. Bayanların başörtüsü giyinme mecburiliği karşı çıktığı sınırlamalardan yalnızca biriydi.

Almanya’ya yerleşti fakat 2002’de ailevi nedenlerle dönmek zorunda kaldı. Paramida dört yıl boyunca Tahran’da okula devam etti. Kısa bir süre sonra meskenlerinde dans etmekle kalmıyor, kapalı düzenlenen partilere de katılıyordu.

Paramira, “Kız ve erkekler ayrılıp otomobillere doluşuyorduk. Kentin dışına çıkıyorduk. Müzik ve ışıkları ayarladıktan sonra herkes dans ediyordu ve hepsi bu” diyor.

BBC Paramida annesi daha özgür bir ülkede kızını yetiştirmek üzere Tahran’dan aryıldıktan sonra Almanya’da doğmuştu.

1990’ların sonunda ve 2000’lerin başında İran’da yeni bir parti kültürü gelişti. Yasadışı uydularla birlikte MTV benzeri müzik kanalları dinleniyor ve yeraltı parti kültürü oluşmaya başlıyordu.

40 yaşındaki Tahranlı DJ Nesa Azadikhah “İlk sefer bir partiye gitmiştim ve bir DJ, house müzik çalıyordu.

“Heyecanlıydı. Gözümü DJ’den ayırmıyordum ve kendi kendime ‘ben de bu işi yapmak istiyorum’ diyordum” diye hatırlıyor.

Birkaç sene sonra Nesa, özel yerlerde bedelsiz fakat yalnızca davetlilerin katıldığı house ve tekno müzik partilerinde DJ’lik yapan ilk İranlı bayanlardan biri olmuştu.

Nesa Azadikhah Nesa Azadikhah Tahran dans sahnesinde çığır açan isimlerden biriydi.

İlk periyotlarda partiler çoğunlukla İspanya’nın partileriyle meşhur İbiza’ya referansla “Şibiza” diye tanınan Şemşak Kayak Merkezinde yapılıyordu.

Ancak İran’da parti vermek bir suç. Ceza hukukunda tanımlanmasa da yeraltı buluşmalara katılanlar sık sık tutuklanıyor, alkol sağlamaktan yahut tüketmekten yahut karşı cinsle aynı ortamda bulunmaktan hapis yahut kırbaçlama benzeri cezalara çarptırılıyor.

Her yıl ne kadar kişinin bu kabahatlerle tutuklandığı bilinmiyor lakin geçen Kasım’da bir partiye giden 300 kişinin tutuklandığı haberleri yerel basında yer almıştı.

5 Mart’ta ülkenin en iyi üniversitelerinden birinde okuyan 11 öğrenci karşı cinsle aynı partiye katıldıkları gerekçesiyle tutuklanmış ve üç periyoda kadar kayıtları dondurulmuştu.

Nesa, “Ailem bana hep polis beni bir partide yakalarsa başımın belaya gireceğini söylüyordu. Bu beni çok temkinli biri haline getirdi” diyor.

Ne o ne de Paramida partilere gitmekten tutuklanmadı. Lakin daima bir tehlike hissiyle büyümek İranlı müzisyenlerin hayatlarını şekillendirmiş olabilir.

Nesa Azadikhah

İki DJ’in de İran’da son 45 yıldır değişim isteyen bayan hareketlerine bağlı hissetmelerinin bir nedeni de bu olabilir.

Paramida, başörtüsünü takma formu nedeniyle polis tarafından gözaltına alındıktan sonra ölen Mahsa Amini’nin akabinde 2022’de düzenlenen protestolarda binlerce bayanın “Kadın, Hayat, Özgürlük” diye slogan atmasından çok etkilendiğini söylüyor.

“Bir bayanım ve yaşamak istiyorum, özgür olmak istiyorum. Bu (hareket) bana bayanlar olarak hepimizin arasında bir bağ olduğuna dair umut verdi” diyor.

Nesa da aynı fikirde.

“‘Kadın, Hayat, Özgürlük’ dünyadaki tüm bayanlar için” diyor.

İran hareketinin dünyanın “kendisine diğer bir açıdan bakmasını” sağladığını düşünüyor.

Nesa, bir öteki İranlı DJ Aida İranlı bir grup sanatkarın elektronik müzik modüllerini bir araya getiren Kadın, Hayat, Özgürlük projesine başlamış.

Bu, İran ve Orta Doğu’da yeraltı müzik sahnesinden elektronik müzik yapımcılarının işlerini derleyen Deep House Tehran isimli bir öbür projesine eşlik ediyor.

BBC

Hem Nesa hem Paramida bir bayanın yeraltı elektronik müzik partisine gitmesinin İran benzeri klâsik ve dini bir ülkede haddini aşan bir eylem ve siyasi bir hal olduğunu hissediyor.

Nesa, “İlgilendiğimiz şeylerin çoğunluğu ya tabu yahut yasak olduğu için bunları yapmaya başladığımız andan itibaren tabuları ve kuralları bozuyoruz. Bu eylemler ittsizlik ve protestoya dönüşüyor” diyor ve ekliyor:

“İran’da bu kadar çok bayan için yasaklı bir şeyi yapabiliyor olduğun gerçeği beni yaşayan bir protesto haline getiriyor.”

Küresel dans müziği sektörü erkek hükümran bir dal, lakin Paramida ve Nesa 2010’da DJ’liğe başladığında durum daha da kötüydü

Nesa aldığı yansıların pek de olumlu olmadığını söylüyor: “Dansçılar bana garip garip bakarlardı” diyor.

Bu sorun külliyen oradan kalkmadı.

Nesa Azadikhah Deep House Tehran projesi Tahran’daki yeraltı elektronik müzik yapımcılarının işlerini bir araya getiriyor.

Nesa, “Cinsiyetçilik hala mevcut, yalnızca farklı” diyor. Ülkenin ilk bayan DJ’lerinden biri olan Nesa, bugün en az 10 bayan DJ’in yeraltı müzik sahnesinde çaldığını söylüyor.

Paramida, “Bütün bir hayatım boyunca, ‘Şunu yapamazsın, bunu yapamazsın zira bir kadınsın’ dendi. Ben de ‘yapabilirim ve size göstereceğim’ dedim.”

Berlin’in uluslararası çapta üne sahip tekno müzik kulübü Berghain Panorama Bar’da DJ’lik yapıyor.

Nesa da Berghain’de çalmayı düşlüyor. Yıllar boyunca Avrupa kentlerine vize müracaatları, birçok İranlı sanatkarda olduğu gibi, reddedildi.

Nesa Azadikhah Nesa’nın vize müracaatları çok defa reddedildi.

Ve o da mesleğini artık İran’da sürdüremeyeceğini hissetmeye başladı. Kamuya açık sanat galerilerinde lisanslı etkinliklerde çalmaya başladı ama bu aktifliklerin peş peşe iptal edildiğini söylüyor.

Sonunda yurt dışında çalma şansı doğdu:

“2017’de Ermenistan’ın Erivan kentine davet edildi. İran Yeni Yılıydı. Gece kulübü doluydu ve kusursuz geri dönüşler aldım. Bu bana hoş bir enerji verdi” diyor.

Şimdilik Fransa’da yetenek vizesiyle bir yıllık oturum müsaadesinin sağladığı rahatlığa sahip.

Nesa, İngiltere’nin Liverpool kentinde sahne almaya hazırlanırken, “Daha sıkı ve daha süratli çalışmak zorunda olduğumu hissediyorum. Burada daha çok rekabet var” diyor.

Diğer yandan kollektif bir sorumluluk hissettiğini de söylüyor:

“Buradayım ve İran’da çok sayıda bayan DJ bu fırsata sahip değil, Avrupa’da çalmalarına yardım etmek benim görevim”.

Paramida Paramida dünya çapında gece kulüplerinde çalıyor.

Paramida bugün Japonya’da Brezilya’ya gece kulüplerinde ve şenliklerde çalıyor. BBC 100 Bayan’a konuştuğu sırada İbiza’nın ünlü gece kulüplerinden birinde sahne almaya hazırlanıyordu.

İran’a 2006 yılından beri dönmedi.

“En büyük hayallerimden biri geri dönüp Tahran’da bir parti verebilmek. Bu ne kadar harika olurdu!” diyor.

Nesa bu hissi paylaştığını söylüyor:

“İran dışında çalmak özgürleştirici. Yakalanmaktan telaş etmiyorum. Ama İran’daki yeraltı partilerin havası hiçbir yerde yok”.

BBC