24 Nisan 1915’te İstanbul’da ne oldu?

“1915 Olaylarını Anlamak: Türkler ve Ermeniler” isimli kitabın yazarı Doç. Dr. Mustafa Serdar Palabıyık ise sözkonusu listelerin Osmanlı’ya karşı Rus saflarında yer alan Ermeni yöneticileri kapsadığını söylüyor.

Bunun için kimlerin tutuklanacağı konusunda bir hazırlık çalışması yapılmış olabileceğini lakin bunun “aylar, yıllar önce yapılan bir çalışma olmasının mümkün olmadığını” savunuyor.

Geçmişte TOBB Ekonomi ve Teknoloji Üniversitesi’nde çalışan lakin akademiden ayrılan Palabıyık hala Türkiye Bilimler Akademisi asosye üyesi.

‘Sanatçılar da tutuklandı’

BBC Türkçe‘ye konuşan Sarafian ve İzrail, 24 Nisan 1915’te yaklaşık 250 kişinin tutuklandığını söylüyor.

Londra merkezli Gomidas Enstitüsü’nün icra yöneticisi Ara Sarafian, tutuklanan isimlerin ortak noktalarının “topluluk aktivistleri ve liderleri” olmak olduğunu vurguluyor ve aralarında siyasi figürlerin de yer aldığından bahsediyor.

Sarafian, neredeyse tamamı erkek olan isimlerin arasında sanatkarlar da olduğunu anlatıyor:

“Aralarında müzisyen Gomitas Vartabed benzeri ünlü isimler de vardı. Kendisinin birçok hayranı vardı ve büyükelçiler serbest bırakılması için baskı yaptı zira bir tehdit yahut devrimci olarak tutuklanması gülünçtü.”

Nedim Ovadya İzrail ise birtakım şahısların isim benzerliğinden tutuklandığını belirtiyor.

İzrail, o gece olanları şöyle aktarıyor:

“Cumartesi gecesi insanların artık yatmaya doğru gittiği 12-3 arası stlerde kapılar çalmaya başlıyor.

“Polis memurları, pek kibar ve nazik bir şekilde Ermeni vatandaşlara birkaç soru sormak üzere karakola davet ediyorlar.”

“Hatta ‘Üstünüzü değiştirmeyin, gece kıyafetiyle bile gelebilirsiniz’ şeklinde yakın karakollara götürülüp orada ilk toplama merkezi oluşturuluyor.”

“Kimi doktor ‘bir hasta var’ denip karakola davet ediliyor, kimi diğer bir bahis vesilesiyle çağrılıyor.”

Palabıyık da listelerde toplumun kant başkanlarının, kültür ve sanat insanlarının yer aldığını söylüyor.

Ancak Doğu Anadolu’daki isyanları hatırlatarak bu iki durumu birbirinden ayırmak gerektiğini savunuyor:

“Yani Osmanlı hükümeti burada tutuklanan Ermenileri onların kültürel kimlikleri, ırksal kimlikleri, dinî kimlikleri nedeniyle mi tutukladı? Yoksa siyasi fliyetleri nedeniyle mi tutukladı?”

Palabıyık bu kitlesel tutuklamalarda yanlışlıklar olmasını ise savaş şartlarına bağlıyor ve tutuklamaların sistematik olmadığının ispatı olarak değerlendiriyor.

İzrail, 24 Nisan’da tutuklananların Fatih’te günümüzde Türk ve İslam Yapıtları Müzesi’nin bulunduğu merkez hapishaneye götürüldüğünü söylüyor.

Araştırmacı, Osmanlı emniyetinin yaptığı tutuklamaların operasyonel başarısına dikkat çekiyor:

“Bugün İstanbul’un nüfusu ile orantıladığınız zaman bir gecede 3500 kişinin tutuklandığını düşünün, bu türlü bir operasyon.

“O zaman İstanbul’un nüfusu 900 bin civarında. Ona göre 250 kişi topladığınız zaman bugüne göre 3 bin 500 bireye tekabül ediyor. Bundan Ötürü bugünkü şartlarda bile çok büyük bir operasyon.”

Ayaş ve Çankırı’ya gönderildiler

Ara Sarafian, merkez hapishanede toplanan tutukluların vagonlarla yahut yürüyerek Sarayburnu’nda bekleyen yolcu vapurlarına götürüldüğünü, buradan Haydarpaşa’ya geçtiklerini anlatıyor.

Tutuklar Haydarpaşa’dan Ankara’ya giden trenlere bindiriliyor.

Daha ağır suçlar isnat edilen ve aralarında siyasi figürlerin de olduğu bir grup Kastamonu’nun Ayaş ilçesindeki bir hapishaneye götürülüyor.

Sayıca fazla olan diğer kümeyse Ankara’nın Çankırı ilçesine götürülüyor.

Sarafian, bu süreçte Ermeni tutuklulara “iyi davranıldığını”, fakat bu isimlerin “kanuni prosedür ve tutukluk hakkına itiraz etme imkânı olmadıklarını” söylüyor.

Tarihçi, Ayaş ve Çankırı’ya götürülen tutukluların anı yazılarından yola çıkarak şunları anlatıyor:

“Bu grup büyük ölçüde rahat bırakıldı. Kendilerine bakabiliyorlardı, kendi yemeklerini hazırlayabiliyorlardı.”

Tarihçi, Çankırı’da kalan birçok Ermeni’nin serbest bırakılmak için devrin Dahiliye Nazırı (İçişleri Bakanı) Talat Paşa başta olmak üzere üst seviye Osmanlı yetkililerine telgraflar gönderdiklerini söylüyor.

Nedim Ovadya İzrail de Çankırı’daki birtakım tutsakların “şehir dışına çıkmamak kaydıyla” serbest bırakıldığını ve “Bir şekilde herkese kendi konutunu tutma, bir araya gelip gruplar halinde yaşama” imkanı verildiğini anlatıyor.

İzrail, 24 Nisan’ın akabinde Osmanlı hükümetinin Ermenilere yönelik siyasetinde değişime gittiğini, İstanbul’daki tutuklama operasyonuna benzer uygulamaların ilerleyen aylarda Osmanlı coğrafyasının geneline yayıldığını vurguluyor.

24 Nisan’dan sonra ne oldu?

Ara Sarafian, 24 Nisan’da İstanbul’da tutuklanıp Kastamonu ve Ankara’ya götürülen Ermeniler hakkında “Birçoğu ünlü Ermenilerdi; yazarlar, şairler… Bu isimler tutuklandıktan sonra bir daha bulunamadı” diyor.

Tarihçi, Ermenilerin “toplu olarak sürülme ve öldürülme sürecinin” Haziran 1915’te “tam anlamıyla” başladığını söylüyor.

Sarafian “İlk tutuklananların öldürülmesi kesinlikle [Osmanlı] makamları tarafından alınan bir karardı ve sistemli bir şekilde gerçekleşti” yorumunu yapıyor.

Türkiye Cumhuriyeti de Osmanlı döneminde Ermenilere yönelik sistematik bir öldürme stratejisi izlenmediğini savunuyor.

1915 olaylarında Ermeni topluluğunun ayaklanacağı gerekçesiyle yüzbinlerce kişi Osmanlı Devleti tarafından zorla yerinden edildi ve Suriye’nin çorak bölgelerine gönderildi.

Nedim Ovadya İzrail, Osmanlı hükümetinin tehcir siyasetini destekleyenlerin Ermenilerin Suriye’ye gönderilmesini “Burası Osmanlı toprağı, bundan ötürü hükümetin bu türlü bir hakkı vardır” diyerek savunduğunu anlatıyor.

İzrail, bu görüştekilerin “Birtakım olayların çıkmasını engellemek için bu türlü bir önlem alındığını” desteklediğini vurguluyor ve ekliyor:

“Ama bu gönderme olayı başlı başına bir infaz olayına dönüşüyor.”

İzrail, o dönem yüklü yaya halde yüzlerce kilometre yol yapan konvoyları şöyle tasvir ediyor:

“Yolların büyük kısmını yürüyerek geçiyorlar. Bayanlar, çocuklar, yaşlılar… yollarda devamlı soyguncu çeteler var. Bu giden insanların malına mülküne saldırıyor, karısını, çocuğunu alıyor. Bu türlü bir tablo düşünün. Üstten aşağı, kuzeyden güneye akan bir sel var. Bu sel yollarda devamlı tacize uğruyor.”

Osmanlı hükümetinin niyeti neydi?

Palabıyık ise bu periyotta Osmanlı’nın İstanbul’da, Doğu Anadolu’da, Çanakkale’de ağır bir tehdit altında kaldığının altını çiziyor.

Tehcir Kanunu olarak bilinen kanunun tam isminin “Savaş vaktinde hükûmet uygulamalarına karşı gelenler için asker tarafından uygulanacak tedbirler hakkında süreksiz kanun” olduğunu hatırlatan Palabıyık şöyle devam ediyor:

“Evet, bu kanunla en çok Ermeniler tehcir edildi. Ama Süryaniler, Keldaniler, Asuriler, hatta Kürt, Arap ve çok az sayıda olmakla bir arada kimi Türkmen aşiretler de tehcir edildi. Bu kanun yalnızca Ermeniler için çıkarılmış bir kanun değil.”

“Tehcir edilen konvoyların güvenliğinin sağlanması benzeri birçok yönetmelik de çıkartıldı. Yani soykırım kastı olan bir hükümetin bu usul yönetmeliklerle uğraşacağını düşünmek çok akla yatkın gelmiyor.”

Palabıyık, yaşananları “muazzam bir trajedi” olarak niteliyor lakin “soykırım” tarifini tarihçilerin değil, hukukçuların yapması gerektiğini söylüyor.

Palabıyık “Soykırım tarifi sonuçlardan çok niyetlere bakıyor. Evet, çok sayıda suçsuz Ermeni hayatını kaybetti, içlerinde öldürülenler oldu. Ama burada sanki Osmanli hükümeti bunları planlayarak mı hareket etti? Yoksa askeri güvenlik gerekçesiyle bir tehcir kararı aldı ve bu tehcir kararının uygulanması sırasında yaşanan pek çok aksaklıktan ötürü mı bu kadar kayıp yaşandı? Bu mesele üzerinde durmak lazım.”

1915 olaylarını “soykırım” olarak tanımlayan Ara Sarafian ise hem 24 Nisan’ın hem de 1915’in kalanında yaşananların tarihçiler tarafından objektif ve eleştirel biçimde ele alınması gerektiğini savunuyor.

Tarihçi, “Ben hiçbir kampın modülü değilim, buna soykırım diyorum zira soykırım” diye konuşuyor ve ekliyor:

“Mlesef eleştirel diyalog kuramıyoruz zira mesele siyasallaştırıldı. Ermeniler tarafından da siyasallaştırıldı. Türkiye’den siyasi, ideolojik talepleri oluyor. İdeolojik yaklaşımlar yasal tartışmaların altını kazıdı ve bu, iki taraftaki milliyetçi kampın da işine geldi.”

* Burak Abatay bu habere katkıda bulundu.