AB’de Ortadoğu çatlağı: Borrell’den “güvenilirlik” uyarısı

Ortadoğu siyasetlerinde ortak bir tavır sergilemeyen AB, “Ne düşmanları ne dostları ciddiye alıyor” tenkidine hedef oldu. AB’nin Dış İlişkiler Yüksel Temsilcisi Borrell de “güvenilirlik” ihtarında bulundu.

Hamas’ın 7 Ekim’de İsrail’i hedef alan terör saldırısı sonrasında Ortadoğu’da yaşanan gelişmeler, Avrupa Birliği’nde (AB) adeta kaosa yol açtı.

Üye ülkelerin bölgede tırmanan tansiyona yönelik olarak ortak bir tavır ve telaffuz belirlemekte zorlanmaları, birliği temsil eden siyasi aktörlerin kritik anlarda farklı, kimi zaman çelişen açıklamalar yapmaları, AB’yi tenkit oklarının maksadı haline getirdi.

“Ne düşmanları ne de dostları ciddiye alıyor”

Avrupa Siyaset Tahlil Merkezi’nin (CEPA) kıdemli uzmanı Edward Lucas, “Ne düşmanları ne de dostları Avrupa dış siyasetini ciddiye alıyor” sözleriyle AB’yi eleştirdi.

Lucas, CEPA tarafından yayımlanan tahlilinde AB’nin Ukrayna’ya güçlü destek gösterdiğini anımsattı, buna rağmen Ortadoğu’daki gelişmeler konusunda sergilediği tavrının ise “hayal kırıklığı ve baş karışıklığı yaratan bir tezat oluşturduğunu” vurguladı.

“Avrupa bölünmüş durumda”

Bazı ülkelerin İsrail’in kendini savunma hakkının sadık destekçisi olduklarına, oburlarının ise zor durumdaki Filistinlilerle içgüdüsel bir dayanışma hissettiklerine işaret eden Lucas, Avrupa’nın Ukrayna’dan farklı olarak Ortadoğu konusunda bölünmüş durumda olduğunu kaydetti.

Oysa Lucas’a göre Avrupa’nın Ortadoğu’da çok çok önemli çıkarları bulunuyor. İstikrarsızlık ve ihtilafların bölgede yoksulluğu ve göçü tetiklediğini anımsatan Edward Lucas, “Ayrıca AB kaldıraç gücünden de mahrum değil, nüfus itibariyle Hindistan ve Çin’den sonra üçüncü sırada yer alıyor, ayrıyetenABD’den sonra dünyanın en büyük ikinci ekonomisi pozisyonunda. Büyük kültürel, finansal ve ticari nüfuza sahip. Kendisini gururla ‘Filistin halkı için en çok önemli donör’ olarak tanımlıyor ve Batı Şeria’yı yöneten Filistin Yönetimi ile Gazze’de faaliyet gösteren Birleşmiş Milletler’in yardım ajansına para aktarıyor. Bunun karşılığında ise çok az şey alıyor” değerlendirmesine yer verdi.

“ABD’nin AB’ye güvenlik dayanağı azalabilir” uyarısı

ABD’den farklı olarak AB’nin Ortadoğu’daki tüm ülkelerle diplomatik ilişkileri bulunduğuna dikkat çeken Lucas, buna rağmen Avrupa’nın bölgede çok etkisiz kaldığını, Tahran ile Riyad yakınlaşmasını AB’nin değil  Çin’in sağladığını hatırlatarak ifade etti, “Ortadoğu, Avrupa’nın ulusal hükümetleri için çıkarlı ve dikkat dağıtıcı olacak kadar yakın, lakin zihinlerin ortak, tesirli bir stratejide odaklamasını sağlayamayacak kadar da çok uzak görünüyor” eleştirisini yöneltti.

Kararlı ve dengeli bir Avrupa siyasetinin Avrupalıların global sahnede önemli aktörler olarak algılanmasını sağlayabileceğini belirten Lucas, “Bu da düşmanların caydırılmasına yardımcı olur. Fakat daha da kıymetlisi, dostları tesirler. Önümüzdeki yılların en büyük sorusu, ABD’nin büyük meydan okuması olan Çin’le başa çıkmada Avrupa’nın yardımına ne kadar güvenebileceği ve karşılığında ne kadar transatlantik güvenlik yardımı sunacağıdır. Son günlerde yaşananlar dikkate alındığında karşılığın ‘çok değil’ olacağı açık. Sonuç olarak özgür dünyadaki herkes daha kötü durumda olacaktır” tabirlerini kaydetti.

İnsani ateşkes ve insani koridor tartışmaları

AB ülkelerinin dışişleri bakanları pazartesi günü Lüksemburg’da bir araya gelerek, Gazze’deki Filistinlilere insani yardımların nasıl ulaştırılabileceğini masaya yatırdılar, görüş ayrılıklarını aşmaya çalıştılar. Üye ülkeler, Birleşmiş Milletler (BM) Genel Sekreteri Antonio Guterres’in “insani ateşkes” teklifinin yanı sıra yardımlar için bir “insani koridorun” açılıp açılamayacağını tartıştılar.

Almanya ve Avusturya benzeri üyeler İsrail’in kendini savunma hakkının bulunduğunu, Hamas’ın İsrail’e roket fırlatmaya devam ettiği bir süreçte İsrail’den kendisini savunmasına son vermesinin istenemeyeceğine dikkat çekerken, İrlanda, İspanya ve Hollanda benzeri diğer kimi ülkeler “insani ateşkes” sağlanması gerektiği, “Gazze’deki saf sivillerin ve bilhassa çocukların acısının ulaştığı boyutun kabul edilemez” olduğunu savunuyor.

“AB fırsatı kaçırdı”

AB’de hararetli tartışmalar sürerken, dikkat cazip bir açıklama da Lüksemburg Dışişleri Bakanı Jeans Asselborn’dan geldi.

Asselborn, AB’nin Ortadoğu’daki ihtilafta tansiyonun düşürülmesinde bir rol oynamasına ihtimal vermediğini, birliğin son yıllarda bu ihtilafın tahliline somut katkı sağlayacak teklifler geliştiremediğine, fırsatı kaçırdığına, artık bölgede belirleyici bir aktör olmadığına dikkat çekerek, şunları kaydetti:

“AB, tahlil teklifleri konusunda net bir tavır sergilemekte başarısız oldu. Buna, 1967 sonlarına tabi bağımsız bir Filistin devleti inşası ve Kudüs’ün İsrail ve Filistin’in başşehri olması dahil. Son yıllarda artık bunu bir kağıda dökebilecek bir durumda bile olamadık. Bizim AB’de buna ilişkin bir konumumuz artık yok.”

Örneğin Hamas’ın İsrail’e saldırısının derhal akabinde bir AB komiserinin “Filistinlilere kalkınma yardımları durdurulacak” açıklaması reaksiyona yol açmış, Brüksel açıklamayı “yardımlar durdurulmayacak” diye düzeltmek zorunda kalmıştı.

Aynı şekilde Avrupa Kurulu Başkanı Ursula von der Leyen’ın İsrail’e destek ziyareti ve burada İsrail’e güçlü destek açıklarken Gazze’deki duruma değinmemesi de tartışmalara yol açtı, birtakım üye ülkeler Von der Leyen’ın birliğin dış siyasetinden sorumlu olmadığına dikkat çekerek kelamlarının AB’nin ortak görüşünü yansıtmadığını duyurdu. Hatta uluslararası basında Von der Leyen’ın tek başına hareket ettiği, Avrupa Kurulu Başkanı Charles Michel ile şahsi bir rekabetinin bulunduğu yönünde haberler yer aldı.

Borrell’den “güvenilirlik” uyarısı

AB’nin Ortadoğu konusunda ortak bir tavır belirleyememesinin uluslararası alandaki yankıları sürerken AB Dış İlişkiler ve Güvenlik Siyaseti Yüksek Temsilcisi Josep Borrell’in bugün yayımlanan blog yazısında verdiği iletiler dikkat çekti.

“İsrail-Filistin: AB neyi temsil ediyor?” başlıklı yazısında Borrell, “İsrail ve Filistin’deki dramatik gelişmeleri ele alma formumuz, AB’nin önümüzdeki yıllardaki güvenilirliğini ve global rolünü belirleyecektir” tabirlerine yer verdi.

Hamas’ın İsrail’e saldırdığı 7 Ekim sabahı, Rusya’nın Ukrayna’ya saldırdığı 24 Şubat 2022 tarihindekine benzeyen hisler yaşadığını aktaran Borrell, bu hissiyatını “Tarihte, büyük insani acılara yol açacak ve AB’nin gelecek yıllardaki global rolünü belirleyecek bir öteki belirleyici anla karşı karşıya kalacaktık” sözleriyle aktardı.

“İsrail’in kendini savunma hakkının hudutları var”

Yazısında, “Hamas bir çeşit cihatçı kıyım ile mümkün olduğunca çok Yahudi öldürmek istedi. Hamas’ın bir terör örgütü olduğuna dair bir teyide ihtiyaç duyuluyorsa, son eylemleri bunu sağladı” tespitini aktaran Borrell, İsrail’in de elbette kendisini savunma hakkına sahip olduğunu vurguladı.

Bununla birlikte Borrell, “Ancak, tüm haklarda olduğu gibi, bu hakkın da sonları vardır ve bunlar uluslararası hukuk ve bilhassa de uluslararası insancıl hukuk tarafından belirlenen hudutlardır. Su ve elektrik kaynaklarının kesilmesi ve sivillere meskenlerini terk etmeleri için baskı yapılması uluslararası hukuka  aykırıdır” görüşünü kaydetti.

“Ama Filistinlilerin trajik can kayıpları da yürek parçalayıcı. Unutmayalım ki insanları insan olarak görmemek çoğu zaman en berbat şiddetin başlangıcıdır. Barış içinde yaşamak isteyen Filistinli sivillerin insanlığını da görmezden gelemeyiz. Büyük bir kısmı çocuk olmak üzere binlerce insan hayatını kaybetti. Müthiş şartlarda hayatlarını kaybeden İsraillilerin yasını tutuyoruz. Bu çatışmanın suçsuz kurbanları olan Filistinli çocukların da yasını tutuyoruz.”

Siyasi tutarlılığa vurgu

Filistin halkına yardımların Hamas tarafından kullanıldığı iddiası için “Bu gerçek değil” diyen Borrell, ayrıyetenAB açısından “siyasi tutarlılığın” büyük kıymet taşıdığına dikkat çekerek, “Değerlere ve normlara bağlılığımız ‘çifte standart’ tenkidine yer bırakmamalıdır. Ve buna sözlerimiz ve hareketlerimizle karşı koymalıyız” ikazında bulundu.

Özeleştirisini, “Çok uzun vakittir Filistin problemini güya artık yokmuş yahut bizatihi çözülecekmiş benzeri geçiştirmeye çalıştık” sözleriyle sürdüren Josep Borrell, 100 yıllık İsrail-Filistin ihtilafında yeni bir evreye girildiğini belirtirken, “Bu global barış için çok büyük tehlike arz edebilir ve uluslararası toplum bunu önlemek için harekete geçmeli” sözlerini yer verdi.

“Uçurumun uçundayız”

Barışın zaten gelmeyeceğini, inşa edilmek zorunda kalınacağına işaret eden Borrell, bu istikametteki gayretlerini iki devletli tahlile odaklanarak güçlendireceklerine işaret ederek şunları kaydetti:

“En zor kararlar çoğu zaman uçurumun kenarında alınır. Ve biz şimdi uçurumun kenarındayız. Her ne kadar uzak ve zor görünse de, iki devletli tahlil bildiğimiz tek uygulanabilir tahlil olmaya devam ediyor. Ve şayet elimizde tek bir tahlil varsa, tüm siyasi gücümüzü bu tahlile ulaşmak için harcamalıyız.”