Türkiye’nin İsrail-Filistin sorununun çözümü için önerdiği garantörlük modeli dünyada nasıl algılandı?

Türkiye, İsrail ile Hamas arasında devam eden ve giderek şiddetlenen çatışmanın, iki devletli tahlil kapsamında hükümran ve bağımsız bir Filistin devleti kurulamamış olmasından kaynaklandığını düşünüyor ve Ortadoğu’da kalıcı barışı sağlamanın öncelikleri arasında olduğunu ifade ediyor.

Dışişleri Bakanı Hakan Fidan, geçen hafta yaptığı açıklamalarda, bu ögenin altını çizerken son 30 yılda yürütülen müzakerelerin sonuç vermediğini, bundan ötürü başta garantörlük düzeneği olmak üzere yeni araçların devreye sokulması gerektiğini açıkladı.

Fidan, Türkiye’nin bu konumunu 21 Ekim’de Kahire’de düzenlenen Barış Zirvesi toplantısında dile getirirken, “Yeni bir garanti düzeneği tasarlanıp hayata geçirilmelidir. Tarafların adil bir barış için attığı adımların garanti edilmesi gerekmektedir” dedi.

Dışişleri Bakanı, Türkiye’nin bu gaye için adım atmaya hazır olduğunu belirtirken, tarafların uygun bulması durumunda Filistin ismine garantör olmak istediği mesajını verdi.

Fidan’a göre bölge ülkelerinden dileyenler Filistin için, Batılı ülkeler de İsrail için garantör olabilirler ve mümkün bir barış mutabakatının tam ve eksiksiz uygulanması için süreci sahiplenebilirler.

Bugüne kadar Türkiye’nin teklifine yalnızca Rusya Dışişleri Bakanı Sergey Lavrov açık bir cevap verdi. Lavrov, barışın sağlanması için her türlü olumlu katkıyı destekleyeceklerini, bu bahiste Türkiye ile çalışmaya istekli olduklarını kaydetti.

‘Türkiye’nin önerisi muğlak’

Diplomatik kaynaklar ise bilhassa Batı ülkelerinde Türkiye’nin teklifine ilişkin kimi çekinceler olduğunu dile getiriyorlar. Bu çekincelerin başında garantörlük modeli olarak sunulan tekliften tam olarak neyin kastedildiğinin anlaşılamamasının geldiği kaydediliyor.

Kaynaklara göre şu ana kadar yapılan açıklamalar iyi formüle edilmiş bir sistem teklifini ortaya koyamıyor. Bu nedenle, Ankara ile temasta olan birtakım Batılı ülkelerin bu hususta daha fazla bilgi talep ettiği belirtiliyor.

Fidan, geçen hafta basına yaptığı açıklamalarda, garantörlük teklifini tartışılmak üzere gündeme getirdiklerini, somut bir sistem önermek yerine ilgili tüm tarafların iştirakiyle bir yapının oluşmasını istediklerini kaydetmişti.

Türkiye, Rusya’nın Ukrayna’ya saldırmasının akabinde başlayan barış görüşmeleri kapsamında da Ukrayna’ya garantör ülkeler arasında yer alabileceğini gündeme getirmişti. Lakin barış görüşmelerinden bir sonucun çıkmaması sebebiyle garantörlük sistemi da yaşama geçmemişti.

Benzer bir sorunun İsrail-Filistin çatışması açısından da geçerli olduğu, ateşkes sağlansa bile taraflar arasında kalıcı barışı sağlayacak bir adımın gelmesinin güç olduğu vurgulanıyor. Bilhassa İsrail’in iki devletli tahlilden uzaklaşmış olması, Filistin tarafının da derin bir bölünmüşlük içinde olması Türkiye’nin kalıcı barış sonrası garantörlüğü içeren fikrinin yaşama geçmesini zorlaştıran bir durum olarak bedellendiriliyor.

Türkiye ne kadar faal rol oynayabilir?

Garantörlük teklifini dile getiren Türkiye, 7 Ekim’den bu yana etkin bir diplomasi izleyerek süreçte faal olmaya çalışıyor.

Ancak diplomatik kaynaklar, insani yardımlar ve esirlerin serbest bırakılması benzeri çok önemli süreçlerde Mısır ve Katar’ın merkezi rolüne dikkat çekiyorlar.

Kaynaklara göre, mevcut şartlarda Türkiye’nin merkezi rol oynaması öngörülmüyor.

Mısır’ın Ortadoğu barış sürecinde oynadığı tarihi rol, Refah sınır kapısını denetim ediyor olması ve İsrail ile ağır diyalog içinde olması bu ülkenin kıymetini ortaya koyuyor.

Katar da son devirde bölgesel süreçlerin derhal hepsinde kritik roller üstlenmesi ile biliniyor. Her iki ülkenin rolünün ABD ve diğer güçler tarafından kabul edilmiş olması Mısır ve Katar’ı farklı kılan ögeler arasında.

Diplomatik kaynaklara göre, Türkiye’nin devreye girmek istemesine rağmen, merkezde bir rol oynayamamasının diğer sebepleri de var. Bunların başında Türkiye’nin direkt Hamas’ı kınamaması ve 7 Ekim’de yaşanan olaylara rağmen “terör örgütü” tanımlaması yapmaması geliyor.

Türkiye, Batı ülkelerinin bilakis Hamas’ı bağımsızlık gayreti veren bir örgüt olarak tanımlıyor ve bilhassa siyasi kanadı ile temas içinde kalmayı sürdürüyor.

Buna ek olarak Gazze’de El Ehli Hastanesi’ne yapılan ve 500’e yakın sivilin öldüğü hücumdan İsrail’i sorumlu tutan Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın “soykırıma varan nitelikte” sözlerini kullanması da Batı tarafından krizin ilk günlerinde gösterilen istikrarlı yaklaşımdan bir sapış olarak bedellendiriliyor.

İsrail ve Batı ülkeleri hastane saldırısının Gazze’den fırlatılan bir füzenin gayesinden sapması üzerine olduğunu iddia ederken, Filistin ve aralarında Türkiye’nin de olduğu birçok Müslüman ülke hücumdan İsrail’i sorumlu tuttu.

Ayrıca Erdoğan’ın ve diğer hükümet yetkililerinin artan bir tonda Batı tersi telaffuz içinde olmalarının da Türkiye ile bu süreçte istenilen seviyede işbirliği yapılamamasının önündeki maniler arasında olduğu da kaydediliyor.

Ankara, rehinelerin serbest kalması için neler yapabilir?

Bu değerlendirmelere rağmen birçok Avrupalı ülke, Hamas’ın elinde rehine olan vatandaşlarının serbest bırakılması için Türkiye ile temas halinde olmayı sürdürüyorlar.

Almanya Dışişleri Bakanı Annalena Baerbock ve İngiltere Dışişleri Bakanı James Cleverly’nin Dışişleri Bakanı Fidan ile yaptığı birden fazla görüşmede mevzuyu gündeme getirdikleri biliniyor.

Diplomatik kaynaklar, Türkiye’nin merkezi rolde bir arabulucu olmamasına rağmen bölgedeki temas noktalarının fazlalığı sayesinde Hamas’tan rehineler konusunda sonuç alabilecek ülkeler arasında olduğunu kaydediyorlar.

Türkiye de esirlerle ilgili sürecin aslen Katar tarafından yürütüldüğünü, Ankara’nın olumlu bir sonuç alınması için katkıda bulunmaya çalıştığını kaydediyor.