Kahramanmaraş sarsıntısı neden bu kadar yıkıcı oldu?

Deprem neden oldu?

Dünya’nın kabuğu “plato” ismi verilen iç içe geçmiş fakat aslında birbirinden başka kesimlerden oluşur.

Bu platolar sıklıkla hareket etmeye çalışır lakin birbirine değen diğer modüllerin baskısı sonucu bunu başaramaz.

Ancak bazen bu platolardan birinin üzerindeki baskı çok artar ve bu da enerji olarak yüzeye çıkar. Bu enerji yüzeyi hareket ettirir; yani zelzele yaratır.

Son olayda Arap platosu kuzeye doğru hareket ederek Anadolu platosuna baskı yaptı.

Bu platolar arasındaki itme gücü ve baskı, geçmişte de çok önemli sarsıntılara yol açmıştı.

13 Ağustos 1822’de aynı bölgede, aynı fay hattı üzerinde 7,4 büyüklüğünde bir sarsıntı meydana gelmişti. Yalnızca Halep’te 7 bin kişi; toplamda yaklaşık 20 bin kişi hayatını kaybetmişti.

Depremler neden bu kadar güçlüydü?

Doğu Anadolu Fay hattı, “doğrultu atımlı” bir fay hattı. Bu tip fay sınırlarında sert kaya blokları birbirlerine dikey bir hat üzerinde baskı uygular ve nihayetinde baskıya dayanamayan bir blok yatay olarak harekete geçer. Bu da o denli bir tansiyon yaratır ki; zelzele meydana gelir.

ABD’nin California eyaletindeki San Andreas fay hattı, dünyanın en bilinen doğrultu atımlı fay sınırlarından biri. O kadar uzun müddettir sakin ki; felaket yaratacak bir zelzelenin çok yakın olabileceği tahmin ediliyor.

Kahramanmaraş sarsıntısında ise bu kırılma, çok da derin olmayan bir yerde meydana geldi.

İngiltere’deki Open Üniversitesi’nden jeofizikçi David Rothery, “Aynı büyüklükteki bir sarsıntı yüzeye ne kadar yakın olursa o kadar büyük tesir yaratır” diyor.

Binaların gereğince güçlü olmaması da çok sayıda kişinin hayatını kaybetmesinde tesirli oldu.

İzmir Dokuz Eylül Üniversitesi (DEÜ) Sarsıntı Araştırma ve Uygulama Merkezi (DAUM) Müdürü ve Jeoloji Mühendisliği Kısmı Öğretim Üyesi Prof. Dr. Hasan Sözbilir, Türkiye’yi sarsan 7.4 büyüklüğündeki sarsıntıya ilişkin, “Bugünkü zelzelenin olduğu bölgede, 500 yıldır gerilim biriktiren fay modülleri kırıldı. Bu fayların zelzele üretme aralığı da 400-500 yıl olduğundan bilimsel manada bu faylar üzerinde zelzele bekleniyordu. Bugün meydana gelen zelzele, Doğu Anadolu fayının güney kolları üzerinde, Malatya ile Hatay arasındaki fay kesimlerinin kırılması sonucu gerçekleşmiş olmalı” dedi.

Artçılar ne kadar sürebilir?

04.17’de meydana gelen ilk zelzeleden yalnızca 11 dakika sonra, bölge 6,7 büyüklüğünde bir artçı şokla sarsıldı. Saatler sonra gelen 7,6 büyüklüğündeki ikinci zelzelenin derhal akabinde da 6 büyüklüğünde artçı sarsıntı meydana geldi.

İngiliz Jeoloji Araştırma merkezinden Roger Musson, “Bizim şu an gördüğümüz şey aktivitenin komşu faylara yayılması. Bundan Ötürü bu hareketliliğin bir süre daha devam etmesini bekliyoruz” diyor.

1822’deki zelzelede, artçı şoklar bir yıl daha devam etmişti.

Boğaziçi Üniversitesi Kandilli Rasathanesi ve Sarsıntı Araştırma Enstitüsü Müdürü Prof. Dr. Haluk Özener de, “Bu coğrafyada 24 yıldır gördüğümüz en büyük zelzeleyle karşı karşıyayız. Sonlarımızı aşıp Kuzey Kıbrıs Türkiye Cumhuriyeti, Irak ve Suriye’de hissedildi, hatta kimi yerlerde can kaybına yol açtı. Şu anda kadar 100 tane artçı sarsıntı meydana geldi. Bunların da yaklaşık 53 tanesi 4’ün üzerinde” dedi:

“İlerleyen vakitte küçük artçı sarsıntılar çözüldükçe sayılar artacaktır. 7 tanesi 5’in üzerinde oldu. Bir tanesi da ana artçı şoku olarak 6.6’lık bir depremiz var. Bu zelzelelerin yoğunluğunu azaltarak önümüzdeki günlerde devam edeceğini söyleyebiliriz. Bu zelzeleler bir yıl kadar sürebilir.”

Dünyadaki diğer zelzelelerle kıyaslandığında ne durumda?

AFAD sarsıntının merkezini Doğu Anadolu Fay hattı üzerinde, Gaziantep’in 26 kilometre doğusundaki, Kahramanmaraş’ın Pazarcık ilçesi olarak açıkladı.

Ancak tesir alanı bundan çok daha geniş oldu; sarsıntı Kıbrıs, Lübnan, Irak, İran ve Suriye’de de hissedildi. Türkiye’nin kuzeyinde ve batısında da yer yer hissedildi.

20. yüzyıl boyunca Doğu Anadolu Fay hattı çok az sayıda büyük zelzele üretti. ABD Jeolojik Araştırmalar Merkezi’nin verilerine göre 1970’ten bu yana bölgede 6’dan büyük yalnızca üç sarsıntı meydana geldi.

Dünya genelinde bir yıl içerisinde 7’nin üzerinde meydana gelen sarsıntı sayısı 20’yi geçmiyor. Bu da Pazartesi arka geriye meydana gelen 7’den büyük iki zelzelesi bir oldukça olağandışı kılıyor.

2016’da İtalya’da meydana gelen 6,2’lik sarsıntıda 300 kişinin öldüğü düşünüldüğünde, Londra College Üniversitesi Risk ve Felaket Tedbire Enstitüsü’nden Joanna Faure Walker, Türkiye’de meydana gelen zelzelenin 250 kat daha fazla enerji ortaya çıkardığını söylüyor:

“Son 10 yılda bu büyüklükte yalnızca iki sarsıntı görüldü, bir evvelki 10 yılda da bu şiddette dört zelzele meydana gelmişti.”

Ve bu zelzelelerin ikisi aynı gün, Pazartesi günü aynı ilde yaşandı.

Bugüne kadar dünyada görülen en büyük zelzeleler 2011’de Japonya’da meydana gelen ve akabinde önemli tsunami dalgaları yaratan 9 büyüklüğündeki sarsıntı ile 1960’ta Şili’de meydana gelen 9,5 büyüklüğündeki sarsıntıydı.