AB’nin yeni Türkiye açılımında kilit Kıbrıs mı?

Türkiye’nin İsveç’in NATO üyeliğini onaylamasının akabinde Brüksel, Avrupa Birliği (AB) – Türkiye münasebetlerini yeniden gündemine aldı.

AB’nin Türkiye’ye yönelik açılımının ilk işaretini, AB Dış İlişkiler ve Güvenlik Siyaseti Yüksek Temsilcisi Josep Borrell hafta sonu Brüksel’de yapılan AB Dışişleri Bakanları Gayriresmi Toplantısı (Gymnich) sonrasında yaptığı açıklamayla verdi.

“Uzun bir aradan sonra Türkiye ile ilişkiler konusunu yeniden gündemimize aldık” diyerek sözlerine başlayan Borrell, “Türkiye ile daha çok angajman içine girmemiz, çıkarlarımızın örtüştüğü alanlara eğilmemiz, tahrik edici tutumlardan da kaçınılması gerektiği sonucuna vardık” diye konuştu.

Borrell’in “Türkiye ile çatışmadan kaçınmak için işbirliğini arttırma” gerekliliğine vurgu yaptığı açıklamasında ihtiyatlı, muğlak ve ucu açık sözler kullanması dikkat çekti.

Üçok: Hayal kırıklığı

TÜSİAD’ın Berlin Yöneticisi Alper Üçok, Borrell’in açıklamalarını “hayal kırıklığı” sözleriyle değerlendiriyor.

DW Türkçe’ye konuşan Üçok, “İsveç’in NATO üyeliğinin Türkiye tarafından onaylanmasından çabucak sonra AB’nin daha olumlu adımlar atması gerektiğini, en azından sembolik olarak birtakım jestler ortaya koyacağını düşünürken statükonun devamı şeklinde bir hal ortaya konmuş olundu. Ben açıkçası hayal kırıklığına uğradım” dedi.

Josep Borrell’in açıklamalarında Türkiye ile olumlu angajman hedefini, Kıbrıs meselesine tahlil beklentisi ile gerekçelendirmesi de dikkat çekti. Borrell, Kıbrıs’ta tahlilin AB gündeminin öncelikleri arasında yer aldığını ifade ederek “Türkiye’ye Kıbrıs sıkıntısını dikkate alarak elimizi uzatmalıyız” sözlerini kullandı.

Borrell, Türkiye ile nasıl bir formatta ne tıp bir angajman öngördükleri ve çıkarların örtüştüğü hangi alanlarda işbirliği hedeflediklerine de açıklık getirmedi. Öngördükleri açılımın vize serbestisini kapsayıp kapsamayacağı sorusuna da Borrell, “Dediğim gibi, çatışmadan kaçınmak ve işbirliğini arttırmak için Türkiye ile daha güçlü bir angajmana girmemiz gerektiği konusunda herkes hemfikir. Lakin bu, gelişmelerin seyrine bağlı olacaktır” karşılığını vermekle yetindi.

AB’nin Kıbrıs vurgusu ne manaya geliyor?

Berlin merkezli Uygulamalı Türkiye Araştırmaları Merkezi (CATS) uzmanlarından Dr. Sinem Adar “Geldiğimiz noktada Kıbrıs sıkıntısı, AB-Türkiye ilgilerinin geleceği, dış siyaset ve güvenlik mevzularındaki işbirliğinin çapı bahislerinde çok önemli bir yere sahip” diyor.

DW Türkçe’ye konuşan Adar, Birleşmiş Milletler (BM) Genel Sekreteri Antonio Guterres’in Kıbrıs’ta yeni bir tahlil sürecinin başlatılmasının mümkün olup olmayacağını kıymetlendirmek üzere atadığı Özel Temsilcisi María Ángela Holguín Cuéllar’ın vazifesine başladığına dikkat çekti. Özel temsilcinin altı ay için öngörülen bu görevi için Ocak ayında Ada’ya gittiğini kaydeden Adar, bu sürecin izlenmesi gerekeceğini söyledi.

Gümrük Birliği modernizasyonu öbür bir bahara mı kaldı?

Avrupa Islahat Merkezi’nin (CER) kıdemli uzmanı Luigi Scazzieri ise Borrell’in son açıklamalarının AB’nin 29 Kasım’da kamuoyu ile paylaştığı Türkiye raporu bağlamında kıymetlendirilmesi gerektiği görüşünde.

Scazzieri, Borrell ve komisyon tarafından hazırlanan raporda Türkiye’nin Yunanistan ile yakınlaşması ve Doğu Akdeniz’deki sondajlarına son vermesiyle AB-Türkiye münasebetlerinin daha iyi bir noktada olduğuna işaret edildiğini vurgulayarak “Rapor AB’nin yapan olma eforunu temsil ediyor” dedi.

AB uzmanı Scazzieri’ye göre raporun en can alıcı kısmını Türkiye’nin fakat Kıbrıs’ta tek devlet aslına dayalı bir tahlili desteklemesi halinde AB’nin de adımlar atacağının belirtildiği tabirler oluşturuyor.

Scazzieri, “Raporda, Türkiye’nin fakat Kıbrıs’ta tek devlet temeline dayalı tahlile bağlılık göstermesi halinde Türkiye ile sektörel diyaloğun yoğunlaştırabileceği, Avrupa Yatırım Bankası’nın yeniden kredi musluklarını açabileceği ve Gümrük Birliği modernizasyonu görüşmelerinin başlayabileceği belirtiliyor. Ben ise Türkiye’nin Kıbrıs’a yönelik siyasetini değiştireceğini düşünmüyorum, bundan ötürü Gümrük Birliği’nin güncellenmesine ilişkin görüşmelerin başlaması da uzak bir ihtimal olarak kalmaya devam edecek” diye konuştu.

Luigi Scazzieri, buna karşın AB-Türkiye alakalarının daha olumlu bir havanın hakim olacağı tarafındaki öngörüsünü “İlişkilerde daha ağır bir diyalog göreceğiz. Bilhassa İsveç’in NATO üyeliğinin onaylanmış olması taraflar arasındaki pek çok sürtüşmeyi ortadan kaldırdı” şeklinde dile getirdi.

Türkiye ekonomisi nasıl etkilenir?

TÜSİAD’ın Berlin Yöneticisi Alper Üçok ise AB’nin Türkiye ile ilişkileri ilerletmek ve Gümrük Birliği’nin güncellenmesi için Kıbrıs sorununu bir koşul olarak öne sürmesini eleştiriyor.

“Bunun ne kadar gerçekçi ve Türkiye’deki mevcut şartlarda ne kadar yapılması mümkün bir beklenti olduğu konusunda önemli kuşkularımız var” diyen Üçok, bu nedenle AB’nin son açıklamalarını Türkiye’ye yönelik gerçek bir açılım olarak değerlendirmenin zor olduğu görüşünde.

Peki Gümrük Birliği modernizasyonunu gerçekleşmemesi, Türkiye’nin AB ile alakalarının yeniden güçlü bir yere oturtulamaması, esasen zordaki Türk iktisadını daha da olumsuz yönde etkileyebilir mi?

Alper Üçok bu soruyu şu sözlerle yanıtladı:

“Tabii ki. Sonuçta Arap yatırımcılar dahi, yabancı yatırımcılar için Türkiye, AB’ye aday ülke pozisyonu sayesinde cazipti. Gümrük Birliği’nin içerisinde yer alması, mal ticaretinde Tek Pazar’ın bir kesimi olması nedeniyle Türkiye’yi bir yatırım alanı olarak gördüler. Fakat AB ile süreç soğuyunca, muahedelerde yapılması gereken güncellemeler yapılmadığında tabii ki Türkiye’nin yatırım çekme potansiyeli zarara uğruyor. Türkiye yatırım çekemiyor. AB ile yeni bir sayfa açılması, Gümrük Birliği’nin güncellenmesi için bir yol haritasının ortaya çıkartılması, tabii ki Türkiye iktisadının önünü açacaktır.”

31 Mart seçimleri neden çok önemli bir imtihan?

Bu ortada 31 Mart yerel seçim sürecinin hem Brüksel hem Avrupa başşehirleri tarafından yakından izlendiğine işaret eden AB’li diplomatik kaynaklar, mümkün gelişmelerin AB’nin Türkiye ile ilgilerinin geleceğini de etkileyebileceğini vurguluyor.

CATS uzmanı Sinem Adar, 31 Mart seçimlerinin ehemmiyetine atıfta bulunarak bunun Türkiye için “sıradan bir yerel seçimden çok daha fazlası” olduğuna, sonuçlarının iktidardaki AKP ve ortakları için olduğu kadar muhalefet için de çok önemli sonuçlar doğurabileceğine işaret ediyor.

Adar, kaleme aldığı ve CATS tarafından yayımlana son tahlilinde “Cumhurbaşkanı Erdoğan için İstanbul başta olmak üzere şimdi muhalefet tarafından yönetilen büyük metropollerde kazanılacak zaferler, altı milliyetçi ve İslamcı akımlarla çizilmiş otoriter idaresini pekiştirmek için hayati ehemmiyet taşıyor” görüşüne yer verdi.

Erdoğan’ın İstanbul ve Ankara’yı geri alarak “AKP’nin meşruiyetini güçlendirmeyi” hedeflediğine işaret eden Adar, İstanbul’un Türkiye iktisadının kalbi pozisyonunda olduğunu, belediye başkanlığını geri almasıyla AKP’nin finansal kaynaklarının güçleneceğini, yerel seçim zaferlerinin aynı vakitte Erdoğan’ın başkanlık sistemini ve gücünü pekiştirmesini de destekleyeceğini kaydetti.

Adar, muhalefetin taban kaybettiğine, bu partilerin oluşturdukları ittifakın dağıldığına işaret ederek “Erdoğan’ın büyük metropolleri geri kazanmak için bu seçimlerde eli, beş yıl öncesine kıyasla daha güçlü” müşahedesini aktardı. 

“AB Erdoğan ile nasıl iletişim kuracağını çözdü”

Peki Erdoğan’ın 31 Mart’taki mümkün seçim zaferleri otoriter idaresini daha da güçlendirmesi, Türkiye’nin AB ile münasebetlerini nasıl tesirler?

DW Türkçe’nin sorularını yanıtlayan Adar, Türkiye için Avrupa’nın göz gerisi edemeyeceği bir aktör olduğunu, ekonomisi zorda olan Türkiye’nin de AB’ye ihtiyaç duyduğunu vurgu yaparak şunları kaydetti:

“Üyelik müzakerelerinin fiili olarak durması bağlamında, AB’nin Türkiye üzerinde normatif bir kaldıraç gücü kalmadı demek yanlış olmaz. Hem Ankara hem Brüksel, ikisi de kendi çıkarları doğrultusunda birbirileriyle alaka kurma konusunda istekliler diyebiliriz. Hem Karadeniz hem de Ortadoğu’daki kırılmalar ve çatışmalar göz önünde bulundurulduğunda, AB’nin Türkiye ile bağlarında önceliği dış siyaset ve güvenlik problemleri. Bölgesel ve global ölçekteki krizlerin çokluğu göz önünde bulundurulduğunda da AB için Türkiye’nin istikrarının, siyasal sisteminin karakteri probleminde daha ön planda olduğunu iddia edebiliriz. Türkiye hem çok büyük hem Avrupa’nın komşusu hem de ekonomik ve toplumsal manada Avrupa ülkeleri ile epeyce yakın bir ilgiye sahip.”

AB’nin öncelikleri farklı

Son iki yıldır Rusya tehdidine odaklanan AB’de dikkatler, bu yıl Haziran ayında yapılacak Avrupa Parlamentosu seçimlerine çevrilmiş durumda. Avrupa ülkelerinde güçlenen aşırı sağın parlamento seçimlerinde kazanmaları beklenen destek, AB’nin geleceği ile ilgili pek çok soru işaretini de beraberinde getiriyor.

Siyasi gözlemciler, Avrupa Parlamentosu seçimleriyle birlikte Avrupa Komitesi’nde da görev değişiklikleri yaşanacağına, örneğin Türkiye ile bağlantıların geleceğine dair teklifler hazırlayan Josep Borrell’in de bir kaç sonra misyonuna veda etmek durumunda kalabileceğine işaret ediyor.