Afganistan’da neden sık sık deprem oluyor?

Geçen hafta 6,3 büyüklüğünde sallanan Afganistan, sarsıntının sık sık meydana geldiği ülkelerden biri. Pekala dünyanın kimi bölgelerinde neden daha sık sarsıntı oluyor?

Afganistan, Himalaya Yayı olarak isimlendirilen bölgenin bir kesimi. Burada sık sık sarsıntılar meydana gelir. Çünkü bölge, iki tektonik plakanın kesişme noktası boyunca uzanıyor: Güneydeki Hint Plakası, kuzeydeki Avrasya Plakası ile burada buluşuyor.

Depremler nasıl meydana gelir?

Yerkabuğu bir tıp yapboz benzeri birçok farklı kesimden oluşur: Birkaç devasa okyanus levhası ve birkaç küçük kıtasal kabuk levhası. Gerçekte kaç tane küçük yerkabuğu levhası olduğu ise bilimde tartışmalıdır.

Çeşitli levhalar, Dünya’nın sıvı iç kısmı üzerinde “yüzer”. Kimi kırılma noktalarında, Dünya’nın çekirdeğinden gelen magmanın şişmesi sebebiyle levhalar her yıl birkaç santimetre kayar ya da hareket eder. Milyarlarca yıldır gerçekleşen bu hareket aslında hayli olağan. Bu sırada ya birbirlerinden uzaklaşırlar ya birbirlerine sürtünürler yahut birbirlerini iterler.

Sonrasında ise üstündeki kıta hareket eder. Bu hareketlere “levha tektoniği” denir.

Levha tektoniği, levhaların birbirleriyle kaynaşmasına neden oluyor. Kayadaki tansiyonlar bariz bir şekilde artarsa, levhalar sarsıntılı bir şekilde yarılabilir. Bu merkez üssünden basınç dalgaları yeryüzüne yayılıyor ve zelzele olarak hissediliyor.

Fay hattı olarak isimlendirilen, yani yerkabuğunun iki tektonik plakasının birleştiği noktaların üzerinde yer alan bölgeler, bilhassa risk altında. Sismologların, bir sarsıntının gücünü belirtmek için kullandıkları Richter ölçeğine göre 5.0 büyüklüğündeki sarsıntılardan itibaren, binalarda gözle görülür hasarlar meydana gelebilir.

Eğer bir zelzele okyanus altında meydana gelirse, tsunami oluşabilir. Yüksek süratte yayılan bu devasa dalgalar, karaya vurduklarında yıkıcı sellere neden olabiliyor. Potsdam’daki Jeo Araştırma Enstitüsü’nde (GFZ) sismoloji profesörü olan Fabrice Cotton, levha sonlarındaki bölgelerde daima sismik aktivite sebebiyle daha şiddetli zelzeleleri tahmin etmenin çok zor olduğunu söylüyor.

Artçı sarsıntı nedir?

Büyük zelzeleleri neredeyse çoğu zaman bir dizi küçük sarsıntı takip eder. Bu artçı sarsıntılar, ana sarsıntının merkez üssündeki tektonik plakalar hâlâ ileri geri hareket ettiği ve yalnızca yavaşça durulduğu için meydana gelir.

Ancak nispeten daha küçük artçı sarsıntılar bile bazen büyük yıkımlara neden olabilir. Ana sarsıntıda ağır hasar gören binaları bir an önce denetimli şekilde yıkarak mümkün artçı sarsıntılardaki can ve mal kayıplarının önüne büyük ölçüde geçilebilir.