Avrupa Konseyi İnsan Hakları Komiseri’nden Türkiye raporu: ‘AYM ve AİHM kararlarının uygulanmaması anayasal düzeni zayıflatıyor’

Avrupa Kurulu İnsan Hakları Komiseri Dunja Mijatovic, Türkiye’de insan hakları, ifade özgürlüğü ve yargı bağımsızlığı bahislerindeki müşahedelerini kayda geçirdiği raporunu bugün yayımladı. 14 sayfalık raporda, Türkiye’de ifade ve basın özgürlüğünün telaş verici seviyede gerilediği, medyanın yüzde 90’ının hükümet denetiminde olmasının demokratik tartışma ortamını engellediği belirtildi.

Raporda, Türkiye’de insan hakları savunucuları, bayan hakları ve LGBT savunucularının giderek artan baskıyla karşılaştığını kaydedildi. Ayrıyeten Türk hükümeti ve mahkemelerinin Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM) ve Anayasa Mahkemesi (AYM) kararlarını uygulamamasının anayasal tertibi zayıflattığı uyarısı yapıldı.

Raporu yazan Mijatovic, Türkiye’yi ziyaret talebinin Ankara tarafından kabul edilmediğini de kayda geçirdi.

Strasbourg merkezli Avrupa Konseyi’nin İnsan Hakları Komiseri Mijatovic, Türkiye’deki insan hakları durumuna ilişkin genel müşahedelerini “ifade ve basın özgürlüğü, insan hakları savunucuları ve sivil toplumun mevcut durumu ve Türk yargısının bağımsızlığı ve tarafsızlığı” başlıklarında raporlaştırdı.

Mijatovic, raporla ilgili yaptığı açıklamada, Türkiye’de gazeteciler, insan hakları savunucuları ve sivil toplumun giderek artan düşmanca bir ortamda görev yapmak durumunda kaldıklarını belirtirken, ülkedeki ifade özgürlüğünün tehlikede olduğunu vurguladı.

Raporda, Türk yetkililerinin ifade ve basın özgürlüğüne dönük negatif duruşları ve seçilmiş kişiliklere dönük yasal tenkitlere karşı tahammülsüzlük düzeyinin artmış olmasının ifade ve basın özgürlüğü konusundaki dertlerin daha da derinleşmesine neden olduğunu kaydedildi. Ayrıyeten bu olumsuz anlayışın, gazetecilere ve insan hakları savunucularına karşı sistematik baskı ve yasal yolların kullanılmasıyla kendini göstermeye devam ettiği de belirtildi.

İnsan Hakları Komiseri, Türkiye’de internet sansürünün giderek artmasından duyduğu tasayı da dile getirdi. Hükümetin Meclis’ten 2022’de geçirdiği İnternet Yasası ve Basın Yasası ile TCK’da yaptığı düzenlemelerle “yanlış ve aldatıcı haber” yapmayı cezalandıracak ögeleri gündeme getirdiğini ve böylelikle sosyal medyayı daha da kısıtlayıcı tedbirler aldığını anımsatan Komiser, Aralık 2022 itibariyle 700 bin internet alan ismi, 150 bin URL adresi ve 55 bin X iletisinin bloke edildiğini kaydetti.

Mijatovic, ifade ve basın özgürlüğünün Radyo ve Televizyon Üst Kurulu (RTÜK) aracılığıyla da kısıtlandığını raporunda kayda geçirdi, RTÜK’ün keyfi şekilde verdiği cezaların bir kısmının eleştirel haberleri veren kurumları susturmak emelli olduğunu belirtti. Mayıs 2023 seçimleri sırasında eleştirel haber veren kimi kurumlara kesilen cezanın bu yönde atılan somut bir adım olduğu da, raporda vurgulandı.

‘Medyanın yüzde 90’ı hükümetin kontrolünde’

Mijatovic’in raporunda, basın özgürlüğünün giderek gerilediğine işaret eden birçok raporda belirtildiği üzere Türkiye’de medyanın yüzde 90’ının hükümet denetiminde olduğu, kalan muhalif medya organlarının giderek artan bir baskı altında olduğu kaydedildi.

Raporda, Avrupa Konseyi’nin Gazeteciler için Güvenlik Platformu’na göre 2023 yılında Türkiye’nin 52 tutuklama ile en çok gazeteci tutuklayan Avrupa ülkesi olduğu, Türkiye’yi 42 tutuklama ile Belarus’un ve 22 tutuklama ile Rusya’nın izlediği de kaydedildi.

Fotoğraf: Getty Images

‘İnsan hakları savunucularının durumu kötüleşti’

Raporda ayrıyeten, insan hakları savunucuları ve genel olarak sivil toplumun durumunun geçmişe oranla daha da kötüleştiği, 2016’da uygulamaya konulan olağanüstü halin 2018’de sona ermesine karşın, kısıtlayıcı tedbirlerin uygulanmaya devam ettiği vurgulandı.

Osman Kavala’nın AİHM kararlarına karşın serbest bırakılmamasının Türk yetkililerinin insan hakları savunucuları ve sivil topluma dönük düşmanca yaklaşımının göstergesi olduğunu belirten Komiser, iddianamede Kavala’nın Avrupa Kurulu İnsan Hakları Komiserliği ile bağlantıda bulunmasının suç kanıtları arasında gösterilmesinden duyduğu tasayı da dile getirdi.

Raporda, insan hakları savunucularının karşı karşıya kaldığı en akut sorunun kendilerine karşı açılan ceza sorgulamaları olduğu, sivil toplumun susturulmasında savcıların çok önemli rol oynadığı belirtildi.

Kolluk güçlerinin de insan hakları savunucularına karşı fizikî şiddet de dahil olmak üzere taciz ve sindirme davranışı içinde olduğuna ilişkin tezlerin olduğunun anlatıldığı raporda, yalnızca 2022’de 1143 insan hakları savunucusunun 105 farklı dava nedeniyle yargıç karşısına önüne çıkmak durumunda kaldığı kaydedildi.

Türkiye’nin İstanbul Sözleşmesi’nden çekilmesinin bayan ve LGBT haklarını zayıflattığını, bu alanda çalışan insan hakları savunucularının durumunu zorlaştırdığını belirten raporda, bilhassa Mayıs 2023 seçimleri sürecinde kullanılan homofobik siyasi telaffuzun LGBT topluluklarının ulusal güvenlik tehdidi olarak algılanmasına neden olduğu anımsatıldı. Raporda, bu gruplara karşı giderek artan kötüleme, iftira ve damgalama teşebbüslerinin tasaları artırdığını da kayda geçirildi.

‘Anayasal düzen zayıflıyor’

2020’de hazırladığı raporda, Türk hükümetine yargı bağımsızlığı ve tarafsızlığının sağlanması için davette bulunduğunu, Hakimler ve Savcılar Kurulu’nda yapısal değişiklik yapılması gerektiğini belirttiğini anımsatan Komiser, Avrupa Kurulu Parlamenter Meclisi’nin (AKPM) de 2023’te yargı bağımsızlığı açısından Türk yetkililere adım atmaları ihtarında bulunduğunu kaydetti.

Türk mahkemelerinin AYM içtihatlarını uygulamama konusundaki dirençlerinden tasa duyduğu, Türkiye’de kamu yetkililerinin Yüksek Mahkeme’ye dönük kelamlı taarruzlarının sorunu daha da derinleştirdiği belirtilen raporda, bu kararların uygulanmamasının kamusal ve anayasal sistemi zayıflattığı değerlendirmesi yer aldı.

Raporda, 2020 raporunda bahsedilen müşahedeler ve davetlerin bugün de geçerliliğini koruduğu saptaması yapılırken, şu görüşlere de yer verildi:

“Sonuç olarak, manalı bir değişim yaratmak için Türk yetkililerin sivil toplumla yapan bir şekilde etkileşime geçmesi; kısıtlayıcı kanunları gözden geçirip revize etmeleri; ifade özgürlüğünü kullandığı için hapsedilen insan hakları savunucuları, gazeteciler, aktivistler ve diğer bireyleri serbest bırakmaları; Anayasa Mahkemesi ve AİHM kararlarına hürmet gösterip uygulamaları ve yargının tarafsızlığını ve bağımsızlığını sağlamaları temeldir.”