“Beni çok kötü dövdüler”: BBC, İngiltere ve Avrupa’daki domates salçalarında Uygur köle işçilerin izini buldu

Mike Rudin & Sarah Buckley
BBC Eye Araştırması

BBC, birtakım İngiliz süpermarketlerinde satılan “İtalyan” domates salçalarında, Çin’de yetiştirilen ve Sincan bölgesinde Uygur köle çalışanların topladığı domateslerin kullanıldığını ortaya çıkarttı.

Bazılarında İngiliz süpermarket zinciri Tesco’nun eserindeki benzeri “İtalyan Domates Salçası” benzeri “İtalyan” ifadesi vardı. Bir öbür büyük süpermarket zinciri Asda’nın eserinde ise, tarifte “İtalya’da yetiştirilmiş domates püresi” ifadesi yer alıyor. Waitrose süpermarket zincirinin eserinde de “İtalyan domates salçası” deniliyor.

BBC Dünya Servisi’nin yaptırdığı testlere göre, İngiltere ve Almanya’da çoğu süpermarket zincirinin kendi markalarıyla sattığı eserlerde büyük ihtimalle Çin’de yetiştirilen domatesler kullanıldı.

Çin domateslerinin çoğu Sincan bölgesinden geliyor. Buradaki domates tarımı Uygurlar ve diğer Müslüman azınlıkların zorla çalıştırılmasıyla irtibatlandırılıyor. Birleşmiş Milletler, bu azınlıkları bir güvenlik riski olarak gören Çin’i işkence ve istismarla suçluyor. Çin ise domates sanayisinde köle emekçi çalıştırıldığı suçlamasını reddediyor ve çalışanların haklarının maddelerle korunduğunu savunuyor. BM’nin raporunun ise “dezenformasyon ve yalanlara” dayalı olduğunu ileri sürüyorlar.

Ürünleri test edilen tüm süpermarket zincirleri de BBC’nin bulgularına karşı çıktı.

Çin, dünya domates gereksiniminin üçte birini üretiyor. Ülkenin kuzeydoğusundaki Sincan da domates yetiştirilmesi için eksiksiz bir iklime sahip.

Sincan aynı vakitte, Çin’in 2017’de kitlesel tutuklama programına başladığı bir bölge. İnsan hakları kuruluşları bir milyondan fazla Uygur’un Çin’in “yeniden eğitim kampları” olarak tanımladığı yüzlerce hapishanede tutuklu kaldığını söylüyor.

BBC, son 16 yılda Sincan’daki domates tarlalarında zorla çalıştırılan yahut buna tanıklık eden 14 şahısla konuştu.

Ahmed (gerçek ismi değil) “Hapishane yetkilileri bize domateslerin ülke dışına ihraç edildiğini söyledi” diyor. Günlük 650 kiloyu bulabilen kotayı dolduramayan personellerin sopalarla elektrik şoku verilmekle tehdit edildiğini de ekliyor.

2015’te seyahat dokümanlarındaki usülsüzlük münasebet gösterilerek tutuklanan Uygur öğrenten Mamutjan da, kotayı dolduramadığı için dayak yediğini anlatıyor.

“Karanlık bir hücrede tavandan sarkan zincirler vardı. Beni oraya asıp ‘Niye verilen işi bitirmiyorsun’ dediler. Kalçama ve kaburgalarıma çok vurdular. Hala yara izleri duruyor.”

Bu sözleri teyit etmek zor. Lakin tutarlılar ve nezaret merkezlerindeki işkence ve köle işçilikten söz eden 2022’deki BM raporundaki ispatları hatırlatıyorlar.

BBC, dünya genelindeki nakliye bilgilerini inceleyerek, Sincan’da yetiştirilen domateslerin nasıl Avrupa’ya gönderildiğini tespit etti. Önce trenle Kazakistan, Azerbaycan ve Gürcistan’a sonra da buradan gemilerle İtalya’ya gönderiliyor.

Alıcı bilgilerinde bir şirketin ismi sık sık görülüyor. Bu şirket İtalya’daki büyük bir domates sürece şirketleri grubunun bir modülü Antonio Petti. Verilere göre Antonio Petti, Sincan Guannong ve bağlı şirketlerinden 2020-2023 arasında 36 milyon kilo domates satın aldı.

Petti Grubu, ürünlerini kendi ismiyle satıyor lakin kendi markalarıyla ürün satan Avrupa genelindeki süpermarketlerin de tedarikçisi.

Avustralya merkezli, dünyaca ünlü menşei tespit şirketlerinden Source Certain’a salçaların etiketlerindeki menşei iddialarının gerçek olup olmadığını test etmesini istedik. Şirket, CEO’su Cameron Scadding’in her bir menşei ülkeye mahsus olan “parmak izi” çalışmasıyla başladı. Domateslerin yerel su ve kayalardan aldığı elementler tahlil edildi.

Scadding “İlk gayemiz, Çin’deki element profilinı ve bu profilin İtalya’da nasıl olabileceğini belirlemekti. Bu ikisinin birbirinden çok farklı olduklarını tespit ettik.” diyor.

Source Certain daha sonra bu iki ülke profilini, test edilmesini istediğimiz 64 farklı domates salçasıyla karşılaştırdı. Bunların büyük çoğunluğu salçanın İtalyan domateslerinden yapıldığını iddia ediyor yahut bu türlü bir izlenim vermeye çalışıyordu. Birkaçında ise domateslerin menşeine dair bir açıklama yoktu.

Sonuçlar, ABD’de satılanları hepsi dahil olmak üzere, bu ürünlerin bir birçoklarında sahiden İtalyan domatesi bulunduğunu gösterdi. Bunlar arasında Mutti ve Napolina benzeri üst seviye markalar ile Sainbury’s ve Marks & Spencer benzeri birtakım Alman ve İngiliz süpermarketlerinin kendi markalı ürünleri de vardı.

Ancak 17 eserde Çin’de yetiştirilmiş domatesler tespit edildi. Bunların 10’u da Petti tarafından üretilmişti.

Petti’nin ürettiği 10 domates salçası, testin yapıldığı Nisan-Ağustos 2024 döneminde İngiltere’deki süpermarketlerde satılıyordu.

Bu eserler de test sırasında Alman süpermarket zincirlerinde satılıyordu.

Ancak bir büyük süpermarketler zinciri Çin domatesi kullanıldığını kabul etti. Alman süpermarket devi Lidl, İtalyan Giaguaro şirketi tarafından üretilen Baresa Tomatenmark salçasında, tedarik sıkıntıları nedeniyle “kısa bir süre” Çin domateslerinin kullanıldığını ve bu durumu araştırdıkların ısöyledi.

Giaguaro ise tüm tedarikçilerinin emekçi haklarına hürmet gösterdiğini ve şimdi Lidl eserlerinde Çin domatesinin kullanılmadığını vurguladı. BBC’nin araştırması, bu domateslerin Sincan’daki Cofo Tunhe şirketi tarafından tedarik edildiğini gösteriyor. Şirket, köle emekçi kullanılması nedeniyle geçen yıl ABD tarafından ambargo listesine alınmıştı.

2021’de İtalyan polisi Petti grubunun fabrikalarına sahtecilik kuşkusuyla baskın yapmıştı. İtalyan basınında şirketin Çin ve diğer ülkelerden alınan domatesleri, İtalyan domatesi diye sattığı iddiaları yer almıştı.

Ancak baskından bir yıl sonra, mahkeme dışında yapılan bir mutabakatla kapandı. Petti ise Çin domateslerini kullandığı savlarını reddetti.

Petti araştırmamızın bir modülü olarak, iş adamı rolü yapan bir BBC muhabiri şirkete büyük bir sipariş vermek istedi. Muhabirimiz, Petti Kümesi’nin bir modülü olan Italian Food’un Genel Müdürü Pasquale Petti tarafından şirketin Toskana’daki fabrikasını gezmeye davet edildi. Muhabirimiz, Petti’nin Çin domatesini kullanıp kullanmadığını sordu.

“Evet…Avrupa’da kimse Çin domatesini istemyior. Ama sizin için sorun yoksa, en iyi fiyatı vermeye çalışacağız, hatta Çin domateslerini de kullanarak” cevabını verdi.

Muhabirimizdeki saklı kamera çok önemli bir ayrıntısı da tespit etti. Fabrikada dizilmiş 10 kadar domates salçası varili. Varillerin üzerindeki etikette “Sincan Guannong Domates Ürünleri Şirketi Ltd. Üretim Tarihi 2023-08-20” yazıyordu.

Petti grubu, soruşturmamıza karşılık olarak Sincan Guannog’tan şirketin köle personellik nedeniyle ABD tarafından 2020’de ambargo listesine alınmasından bu yana mal almadıklarını belirtti. Lakin şirket, Bazhou Red Fruit isimli bir şirketten düzenli olarak domates salçası aldıklarını kabul etti.

Petti, bu şirketin “köle emekçi kullanmadığını” söyledi. Lakin soruşturmamız sonucu, Bazhou Red Fruit şirketinin telefon numarasının Sincan Guannong ile aynı olduğunu tespit ettik. Nakliye datalarının tahlili ve diğer ispatlar da Bazhou’nun aslında bir paravan şirket olduğunu gösterdi.

Petti ayrıyeten “Gelecekte, Çin’den domates ürünleri ithal etmeyeceğiz ve tedarikçilerimizin insan hakları ve personel haklarına uyduğundan emin olmak için müşahede sistemimizi geliştireceğiz” dedi.

ABD, Sincan’dan gelen tüm ürünlerin yasaklanması için sıkı bir yasal düzenleme yaptı. Lakin Avrupa ve İngiltere, şirketlerin tedarik zincirlerinde köle personellik olmadığını tespit etmeyi, şirketlerin kendilerine bırakarak daha yumuşak bir tutum benimsedi.

Sivil toplum kuruluşu Anti Slavery International’dan Chloe Cranston’a göre bu durum daha sıkı yasal düzenlemeler yapmayı thhhüt eden AB’de değişmek üzere. Lakin Cranston, bu şekilde İngiltere’nin köle personellik kullanılan “ürünler çöplüğüne” dönüşmesi riskini artırdığı ihtarında da bulundu.

Cranston “İngiltere’deki Çağdaş Kölelik Yasası, mlesef hiç maksada uygun değil” dedi.

İngiltere İş ve ticaret Bakanlığı’ndan bir sözcü ise BBC’ye yaptığı açıklamada “İngiltere’deki hiçbir şirketin tedarik zincirinde köle personellik olmaması konusunda netiz. Daima değerlendirmeler yaparak ve uluslararası alanda global çalışma standartlarının güzelleştirilmesi için çalışarak, İngiltere’nin tedarik zincirlerindeki köle personellik ve çevre hasarıyla en iyi nasıl başa çıkabileceği konusundaki tavrımızı koruyoruz” dedi.

Gazeteci ve besin avukatı Dario Dongo ise, bulguların daha büyük bir sorunu, “gıdanın gerçek maliyetini” ortaya ifşa ettiğini söylüyor.

“Düşük bir fiyat gördüğümüzde kendimizi sorgulamalıyız. Bunun gerisinde ne var. Bu ürününn gerçek maliyeti ne? Bunun bedelini kim ödüyor?”