‘Gücü basitliğinde’: Sirke temizlikte ne kadar etkili?

Katarina Zimmer
BBC Future

Sirke, bir temizlik eseri olarak insanlar ve gezegen için çok çeşitli yararlara sahip. Lakin kullanırken birtakım incelikleri bilmek gerek.

Birkaç ay önce Berlin’deki yeni dairemde kirli tuvaleti temizlemek için iki yemek kaşığı sirke konsantresini tuvalete döküp yarım saat bekledikten sonra fırçaladım. Ve tortulaşmış kirecin bir anda tertemiz olduğunu gördüm.

O vakitten beri, her şeyi kireçten arındırmak için sirke kullandım. Lavaboyu parlatmak için olağan mutfak sprey temizleyicimden bile daha tesirli olduğunu gördüm. Kireçle kaplı cam kettle’ımdaki kireci de özel tabletler yerine, iki yemek kaşığı konsantre sirke ile kaynatarak temizledim.

Peki sirkenin diğer avantajları var mıydı? Bakterileri ve diğer mikropları da öldürüyor muydu? Ve daha da kıymetlisi, bu kolay, doğal ürün çevre ve sağlık için olağan temizlik eserlerinden daha mı uygundu?

İnternet, sirkeyi her işe yarayan bir şey ve “toksik” temizlik ürünlerine göre daha inançlı, “daha yeşil” bir alternatif olarak tanıtan influencerlar ve görüntülerle dolu.

Bu tezler yüzeysel olarak mantıklı gelebilir, çünkü sirke yalnızca fermente edilmiş alkoldür ve uzun vakittir besin gözetici olarak, salata soslarında ve ev paklığında kullanılıyor. Ama ben ispat görmek istedim.

Üç uzmanla görüştükten sonra, hakkındaki savların kimilerinin doğru olduğunu öğrendim. Lakin sirkenin yararlarının büyük ölçüde nasıl kullanıldığına ve kir tipine bağlı olduğu da ortaya çıktı.

Pennsylvania’daki Pittsburgh Üniversitesi’nde kimya mühendisi ve emekli profesör Eric Beckman, sirkenin ana bileşeni olan asetik asidin temizlikte en iyi kullanımının kireç çözücü olduğunu söylüyor. Kireç ve pas, sirke gibi asidik sıvılarda daha kolay çözülen iyonlardan oluşurmuş.

Almanya’daki Rhine-Waal Uygulamalı Bilimler Üniversitesi’nden mikrobiyolog Dirk Bockmühl ise sitrik asit içeren limon suyunun daha tesirli bir kireç çözücü olduğunu düşünüyor.

Ayrıca sirke her şeyde işe yaramıyor. Beckman, sabunun bulaşıklardaki yağ katmanına, karbonatın ise pişirme sırasında yüzeylere yapışan işlenmiş yağlara karşı tesirli olduğunu söylüyor.

Ancak Beckman, sirkeyi karbonatla karıştırmak gibi tanınan uygulamaya karşı çıkıyor. Karışımın kimyasal olarak işe yaramadığını söylüyor. Zira sirkenin asidi ve karbonatın kimi, birbirini etkisiz hale getiriyor.

Beckman, “İkisini de kullanıyorum ama birlikte değil. O denli hiçbir işe yaramazlar” diyor.

Bockmühl, sirkenin güçlü bir antimikrobiyal olarak lanse edilmesine karşın gerçeğin daha nüanslı olduğunu söylüyor.

‘Kahve makinelerine de zarar verebilir’

2020’deki bir araştırmada sirkeyi hastalık yapan çeşitli bakteri, virüs ve mantarlara karşı teste tabi tuttuklarında, antimikrobiyal tesirlerinin sırf %5’lik bir asetik asit konsantrasyonunda (saf sirkedeki konsantrasyonu) devreye girdiğini buldu. Koli basili dahil beş yaygın bakteriyi öldürmede ise sırf yüzde 10’luk damıtılmış konsantrasyonlar tesirliydi.

Ancak bu konsantrasyonlar bile, muhakkak antibiyotiklere dirençli, bilhassa inatçı bir Staphylococcus aureus tipi olan MRSA bakterisine karşı işe yaramadı; sayısız bakteri ise şimdi test edilmedi.

Beckman, sabunların bakterilere karşı daha tesirli olduğunu, standart dezenfektanların ise virüslere ve küflere karşı daha iyi çalıştığını söylüyor.

Beckman, çamaşır suyu gibi sert gereçlerin kesinlikle her şeyi öldüreceğini söylüyor; fakat çamaşır suyu yanlış kullanıldığında inançlı olmayabilir.

Bockmühl, sirkenin öldürdüğü mikroplar için bile nispeten yüksek bir konsantrasyona gereksinim olduğunu vurguluyor. “Temizlik solüsyonunuza yalnızca bir çay kaşığı sirke koyarsanız” konsantrasyonun kâfi olmayacağını söylüyor.

Ancak, asetik asit dozu ne kadar yüksek olursa, ciltte o kadar tahriş edici olabileceğini ekliyor. Gözünüze kaçarsa ziyanlıdır. Yüzeyler de zarar görebilir:

İtalyan kimyager Dario Bressanini’ye göre sirke, bakır, bronz ve pirinç gibi doğal taşları ve metalleri aşındırır. Ve bulaşık makinelerinde yahut çamaşır makinelerinde, bunları kapatmak için kullanılan kauçuk contalara zarar verebilirken, kahve makinelerine de zarar verebilir ve fayans ve tezgahlardaki kaplamayı sıyırabilir.

Ancak Bockmühl, sirkeyi cam ve seramik yüzeylerde ve paslanmaz çelik lavabolarda kullanmanın sorun olmadığını söylüyor.

Bockmühl’ün ev üretimi temizlik ürünleri kullanırken gördüğü sorun, bunların talimatlar yahut güvenlik teklifleriyle gelmemesidir.

Mikrobiyolog Dirk Bockmühl, “Ne yaptığınızı biliyorsanız inançlı olabilirler, ama internette hakikaten çok aptalca ve saçma teklifler var” diyor.

Sirkenin sağlık risklerinin klâsik temizleyicilerle nasıl karşılaştırıldığı hakkında daha fazla bilgi edinmek için, İngiltere’deki York Üniversitesi’nde iç mekan hava kimyası profesörü olan Nicola Carslaw’ı aradım.

Temizlik unsurlarının konutlarımızdaki ve binalarımızdaki havayı nasıl bozduğuna dair tasaları var. Profesyonel temizlik çalışanlarının diğer meslek kümelerine göre daha yüksek astım oranlarına sahip olduğu biliniyor, fakat bunu tek bir esere yahut bileşene bağlamak zor.

Son bir çalışmada, Carslaw ve meslektaşları bulaşık makinesi sıvısı, bulaşık deterjanı ve sprey ürünleri de dahil olmak üzere 23 farklı temizlik eserini test etti ve bunların birçoklarının atmosfere uçucu kimyasal bileşikler (VOC) saldığını buldu.

Örneğin çoğu bitki ve çiçekteki esans yağlarının esas bileşkeleri olan terpenler, havadaki ozonla kolaylıkla tepkiye girerek minik parçacıklar oluşturur. Genel olarak, bu boyuttaki parçacıkları solumak akciğer ve kalp hastalıklarıyla ilişkilendirilmiştir.

Carslaw, “Burnunuz büyük parçacıklar için sahiden iyi bir filtredir, fakat daha küçük olanlar akciğerlerinize ve kan dolaşımınıza kadar ulaşabilir” diyor.

Araştırmasında, “doğal” yahut “yeşil” olarak pazarlanan temizlik ürünlerinin bu açıdan daha sağlıklı görünmediğini buldu.

Carslaw, “Doğal/yeşil olanlar, standart temizleyiciler kadar olmasa da daha fazla VOC içeriyor ve birçok durumda daha reaktifler” diyor.

Ancak sirke, tersine, yalnızca su ve asetik asitten oluşur. Bu nedenle “aynı şekilde kimyasal olarak reaktif değil” diyor.

Carslaw, sirkenin bir diğer avantajının da ekseriyetle sprey olarak kullanılmak yerine yüzeyleri silmek için bir beze uygulanması olduğunu ekliyor.

Araştırmalar, sprey formunda uygulanan temizlik ürünlerinin teneffüs sistemi üzerinde daha ziyanlı tesirlere sahip olduğunu gösteriyor.

“Bir şeyi püskürttüğünüzde, kimyasalı çok daha kolay solunabilen bir forma dönüştürüyorsunuz” diyor Carslaw.

Bununla birlikte, cilt teması riski olduğunda her zaman eldiven giymeyi, iyi havalandırmayı ve hangi ürün kullanılırsa kullanılsın aşırı temizlikten kaçınmayı öneriyor.

Geriye tek bir soru kaldı: sirke kullanmak klasik temizleyicilerden daha çevre dostu mu?

Beckman, bunun cevaplanması zor bir soru olduğunu söylüyor.

İdeal olarak, temizlik ürünleri için beşikten mezara tesirleri izleyen, her bir bileşeni kaynağına, nasıl üretildiğine, taşındığına, paketlendiğine ve sonunda nasıl atıldığına kadar izleyen ömür döngüsü tahlilleri olmalı. Lakin çok az şirket bunu kapsamlı bir şekilde yapıyor, ürünlerini “yeşil” olarak markalasalar bile.

“Ama sirkenin gücü basitliğinde” diyor Beckman.

Geleneksel temizleyiciler bir düzineden fazla farklı bileşenden oluşabilir, bunların çoğu enerji tüketen süreçlerde endüstriyel olarak üretilir. Asetik asit, şekerin doğal fermantasyonundan gelen alkolün doğal, maya kaynaklı fermantasyonu yoluyla ortaya çıkar.

Sirke üretiminin en büyük çevresel tesiri, şekerin nereden geldiğidir – üzüm, elma, tahıl, patates yahut pirinç olsun – bunlar büyük ölçüde yenilenebilir kaynaklardır. Bockmühl, bunun sırf doğal olarak fermente edilmiş sirkeler için geçerli olduğu konusunda uyarıyor, bunlar ekseriyetle besin ürünleri olarak satılır; ayrıyeten fosil yakıtlardan türetilen sentetik sirkeler de var ve bunlar petrol ve gaz çıkarma sürecinin tüm etrafa ziyanlı tesirleriyle birlikte gelirler.

Sirkenin ömrünün en sonunda bile çok az tesiri vardır. Sabunlardaki birçok bileşen sert moleküllerdir ve kolaylıkla biyolojik olarak parçalanmazlar, bazen etrafa girdikten sonra organizmaları öldürmeye devam ederler. “Sirke, kolay ve parçalanabilir olduğu için her sürdürülebilirlik ölçeğinde kabul görür” diyor Beckman.

Tüm bunları öğrendikten sonra, sirke kullanma konusunda insan kendisini daha iyi hissediyor. Muhtemelen yüzeylerdeki mikropları temizlemek için sirke kullanmayacağım, ama kireç tortusunu ve pası gidermek için bire bir. Sıhhatim için muhtemelen daha iyi olan sürdürülebilir bir ürün kullandığımı bilmek de kokuya katlanmaya değer sanırım.