Hama: Suriye’de muhaliflerin ele geçirdiği, su değirmenleri ve 1982’deki katliamla bilinen kent

Suriye’de İslamcı militan örgüt Heyet Tahrir eş Şam’ın öncülüğündeki muhalif güçlerin Halep ve etrafını ele geçirmesinden sonra, çatışmalar güneydeki Hama Vilayetine kaydı.

Muhalifler, Perşembe günü Hama kentine girdiklerini duyurdu. Suriye ordusu da kentte konuşlu birliklerin kentin dışında “yeniden konuşlandırıldığını ve mevzilendirildiğini” açıkladı.

Peki, Hama’nın hem antik hem çağdaş tarihte ve hem de günümüzde kıymeti ne?

Hama’nın su değirmenleri kentin sembolü ve kültürel mirası. Değirmenler, ırmaktan su çekip, kıyıdaki meyve bahçelerinin sulanmasında kullanılıyor. Hama “Su Değirmenlerinin Anası” lakabını da buradan alıyor. Hatta kimi değirmenler bugün bile hala çalışıyor.

Kent, Hama Vilayeti’nin merkezi, etraftaki birtakım kırsal kesitler ve kasabalar da bu vilayete bağlı.

Hama’nın tarihi

İnsan yerleşimlerinin Taş Zamanına kadar uzandığı Hama, antik bir kent.

M.Ö 11. yüzyılda Aramiler tarafından yönetiliyordu ve o zamanki ismi “Hamath” idi. M.Ö. yüzyılda Asurlar tarafından ele geçirildi ve daha sonra Persler, Makedonyalılar ve Yunan hükümdarlarından oluşan ve M.Ö 2. yüzyılda kente “Epifanya” ismini veren Seluokos hanedanınca yönetildi. Brittanica Ansiklopesine göre Bizans döneminde kente yeniden özgün ismine daha yakın olan “Emath” deniliyordu.

Kent M.Ö 7. yüzyılda Müslümanların eline geçti. Daha sonra 1108’de Haçlılar tarafından alındı ve Müslümanlar 1115’te denetimi yeniden ele aldı. Kent 1175’teki bir zelzeleyle yıkıldı. 1188’de Selahaddin Eyyubi tarafından alındı, 1300’de Memlüklere, 12. yüzyılın başlarında da Osmanlılara geçti.

Fransız güçlerinin İkinci Dünya Savaşı’ndan sonra çekilip, Suriye’nin bağımsızlığını kazanmasıyla bu ülkenin bir modülü oldu.

Hama Katliamı

Suriye hükümetinin “8 Mart Devrimi” ismini verdiği 1963’teki askeri darbeden sonra Bs Partisi iktidara geldi. Bs idaresinin ilk günlerinden itibaren Hama, partinin siyasetlerine muhalefetin odak noktası oldu. Kentin muhafazakâr yapısı ve Müslüman Kardeşler’in fliyetleri bunda büyük bir rol oynadı.

Kentekki isyanın ilk işaretleri 1964’e kadar gidiyor. İnsan Hakları İzleme Örgütü’nün raporuna göre Müslüman Kardeşler’in başını çektiği sokak protestoları, 100 dolayında kişinin vefatıyla sonuçlandı.

Protestolar ve isyan hareketleri, Suriye’nin çeşitli kent ve kasabalarına yayılan daha geniş kapsamlı başkaldırıyla 1970’lerde Hama sokaklarına geri döndü. Bu yıllarda Hafız Esad yönetimi başlıyordu. Suriye’nin 1976’da Lübnan iç savaşına müdahalesinden sonra, 70’lerin ikinci yarısında başkaldırı ağırlaştı. Silahlı çatışmalara, bombalamalara, şiddete, suikastlara sahne olan başkaldırıyla, Hama’ya ordu birlikleri konuşlandırıldı.

İnsan Hakları İzleme Örgütü’nün raporuna göre, Hama o devrin en çok önemli muhalefet merkezlerinden biriydi. Bu muhalefet bazen silahlı ve şiddet dolu bir hale geliyordu.

Nisan 1981’de “İslamcı militanlar” Hama’nın dışındaki bir köyde bulunan askeri denetim noktasına saldırıldı. Kente özel kuvvetler yollandı, sokağa çıkma yasağı getirildi, konutlar arandı ve sokaklarda yargısız infazlar yapıldı. İnsan Hakları İzleme Örgütü’ne göre üç gün içinde 350’den fazla kişi öldürüldü.

Şubat 1982’deyse, tarihe “Hama Katliamı” olarak geçen olaylar yaşandı.

İnsan Hakları İzleme Örgütüne göre, Suriye hükümeti Hama’daki silahlı muhalefete son verme kararını 1982 başlarında aldı.

Suriye İnsan Hakları Ağı kuruluşunun raporunda da aynı bilgiler yer alıyor ve Suriye Ordusu ve güvenlik ünitelerinin Ocak 1982’de kentte bir cins kuşatma başlattığı belirtiliyor.

2 Şubat 1982’de güvenlik güçleri ve ordu birlikleri takip, arama ve silahlara el koymak için kente girdi. Bu ünitelerden biri, kent merkezindeki eski il kısmında bulunan bir ara sokakta silahlı saldırganlarca baskına uğratıldı. Saldırganlar sonra eski il kısmında mevzi aldılar. Mescitlerin minarelerinden seferberlik, ordu ve polis güçlerinin kentten çıkarılması davetleri yapıldı.

Suriye hükümeti bunun üzerine çeşitli ordu birliklerini harekete geçirdi. Bunlardan birinin komutanı Hafız Esad’ın küçük kardeşi Rifat Esad idi ve Hama’ya 27 gün sürecek bir saldırı başlattı.

Uluslararası Af Örgütü’nün raporuna göre Hama’nın eski il kısmı, tankların ve ordu birliklerinin girebilmesi için havadan ve karadan bombalandı. Çatışmaların ilk günlerinde kentin birtakım bölümleri tamamen yıkıldı. Birkaç gün daha süren top ateşi ve çatışmaların ardından Suriye Savunma Bakanı Hama’daki isyanın sona erdiğini duyurdu.

Ancak Uluslararası Af Örgütüne göre kent hala “kuşatma altındaydı”. Bunu, iki hafta süren ev aramaları ve kitlesel tutuklamalar izledi.

İnsan Hakları İzleme Örgütü’nün raporuna göre kent “ağır bir toplu cezalandırmaya” maruz bırakıldı ve güvenlik güçleri çeşitli noktalarda kitlesel infazlarda bulundu. “Silahlı direnişin” askeri operasyonların başlamasından 10 gün sonra sona ermesine rağmen, binaların bombalanması ve meskun mahallerin yıkılması devam etti.

Kuruluşa göre, askeri saldırı kentin üçte birinden fazlasını yıktı. Onbinlerce kişi Hama’dan kaçtı, binlerce kişi tutuklandı. Ölen ve yaralanan sayısı konusundaki varsayımlar ise değişiyor.

İnsan Hakları İzleme Örgütü, kurban sayısının 5 ila 10 bin arasında olduğunu tahmin ediyor. Uluslararası Af Örgütü her iki taraftaki can kaybı sayısını 25 bin olarak açıklıyor. Suriye İnsan Hakları Ağı’na göreyse can kaybı sayısı varsayımı 40 bin dolayında. Bu sayıya ölen militanlar ve askerler dahil değil.

Hama ve Suriye Savaşı

2011’de Suriye İç Savaşı’nın ilk günlerinde Hama’da Suriye lideri Beşar Esad’ın yönetimine karşı kimi şovlar yapıldı. Şovlar bastırıldı, çok önemli noktalara ve meydanlara güvenlik kordonları kuruldu.

Kentte tahminen de en kaydadeğer olay 3 Haziran 2011’de, güvenlik güçlerinin hükümet aksisi protestoculara ateş açıp, muhalif hak örgütleri ve görgü şahitlerine göre 70’ten fazla kişiyi öldürmesiyle yaşandı.

Hama, savaşın ilk yılında ülke genelinde görülen muhalif şovlar dalgasının bir modülü olsa da, kentte daha sonra Halep’te olduğu benzeri ağır bir silahlı çatışma yaşanmadı.

Dünya Bankası’nın 2017’deki iddialarına göre kentin meskun altyapısının % 6’sı zarar gördü. Bu, diğer kentlere göre çok daha az bir orandı.

Hama Vilayeti

Hama kentinin merkezi olduğu Hama Vilayeti’nin kırsal kısımlarında ise durum biraz farklıydı. Bu bölgeler savaş yıllarında çatışmalara sahne oldu, bilhassa kuzey ve batı tarafları. Vilayetin doğusunun birtakım yerleri 2016’da IŞİD’in denetimindeydi, fakat çoğunluğu savaşın büyük kısmında Suriye hükümeti güçlerinin elindeydi.

Hama Vilayeti, Suriye’nin orta batısında geniş ve farklı halkların yaşadığı bir yer. Vilayetin sonları, Suriye kıyısındaki dağların bir kısmını içine alıyor ve kuzeyde Asi Irmağına paralel uzanıp, Ghap Düzlüğü’nün çoğu yerini kapsıyor .

Hama Vilayeti’nin yüzölçümü 10,2 bin kilometre kare. Yani Lübnan’ın yüzölçümünden çok az daha küçük. Kuzeyde İdlib ve Halep, kuzeydoğuda Rakka, doğu ve güneydoğuda Humus ve batıda Lazkiye ve Tartus ile komşu.

Vilayetin savaştan önce, 2010 yılındaki nüfusu Suriye Merkezi İstatistik Ofisi’nin varsayımlarına göre 1,6 milyon kişiydi. Fakat BM Kalkınma Programı’nın (UNDP) 2021’deki varsayımlarına bu sayı 2,5 milyon bireye yükseldi.

Sünni çoğunluğa ek olarak vilayette Aleviler, İsmaililer, Hristiyanlar ve Şiiler benzeri diğer dini gruplar da yaşıyor.

Kral Faysal Araştırma ve İslami Çalışmalar Kerkezi’nin araştırmasına göre 2016’nın sonu itibarıyla vilayetin nüfusunun % 61’i Sünnilerden, % 19’u Alevilerden, % 12’si İsmaililerden, %2’si Hıristiyanlardan, % 1’i de Şiilerden oluşuyordu.

Aleviler Hama Vilayeti’nin batı bölgelerinde, İsmaililer doğudaki Salamiye ve batıdaki Masyaf’ta ağırlaşırken, Hıristiyanlar Hama kenti ve vilayetin kuzeybatısındaki Muharda ve Sukaylabiye ile Hama kentinin güneyindeki Kafr Bahm’da ağır.

Vilayet idari olarak da beş bölgeye ayrılıyor ve Salamiye, Masyaf, Taybat el İmam, Muharda, Sukaylabiye, Suran ve Halfaya benzeri büyük kent ve kasabalardan oluşuyor.