İstanbul’da su sorunu: Halk sıhhati tehdit altında

Kentteki yapılaşma nedeniyle Melen ve Yeşilçay Regülatörü’nden İstanbul‘a iletilen su ölçüsü 2,5 katına çıktı. ÇMO’nun dördüncü sınıf olarak tespit ettiği bu su, önemli sıhhat riskleri barındırıyor. İstanbul‘da susuzluk sorunu son günlerde tekrar gündemde. İstanbul Büyükşehir Belediyesi (İBB) Su ve Kanalizasyon Yönetimi ( İski ) bilgilerine nazaran, barajlardaki su düzeyi ortalama yüzde 31,51 seviyesine indi.

İstanbul’a su sağlayan en kıymetli barajlardan biri Alibeyköy (Alibey) Barajı’nda su düzeyi yüzde 17,5’e gerilerken bu düzey Alibeyköy Barajı’nda son 10 yılda ölçülen en düşük seviye oldu. En düşük su düzeyi ise yüzde 4,85 ile Kazandere Barajı’nda ölçüldü.

Geçen yıla nazaran yüzde 25 daha az

Çevre Mühendisleri Odası’na (ÇMO) nazaran İstanbul’da bir yıl evvel barajlardaki su oranı yüzde 55,25 düzeyindeydi. Kuraklığın tesiri, uzun mühlet yağışların olmaması nedeniyle bu yıl doluluk oranı geçen yıla nazaran yüzde 25 daha da az oldu. Kentin kuzeyinde bulunan yağış toplama havzalarındaki yapılaşma, Kuzey ormanlarının yok edilmesi de yağışların barajları doldurma ihtimalini azaltıyor.

İlk ihalesi Mayıs 2012’de yapılan Sakarya’daki Melen Barajı ise iktidar tarafından İstanbul’un su sigortası olarak görülüyor. İstanbul’a yaklaşık 190 kilometre uzaklıkta olan Melen Barajı’nın inşaatı şimdi bitmese de Melen ve Yeşilçay Regülatörü’nden kente su veriliyor. Melen’den gelen su 2,5 kat arttı

DW Türkçe’ye konuşan Etraf Mühendisleri Odası İstanbul Şube Lideri Selahattin Beyaz, I·stanbul’a Melen ve Yes¸ilçay Regülatörü’nden evvelce günlük 750 bin metreküp su iletilirken, bu ölçünün daima artırılarak bugünlerde 1,9 milyon metreküp mertebesine ulaştığına işaret ediyor. Beyaz, “11 Ocak 2023 tarihinde I·stanbul’da şebekeye verilen suyun yüzde 65’i Melen ve Yes¸ilçay Regülatörü’nden, yüzde 35’i ise kent içi havzalardan temin edildi” bilgisini veriyor.

“İstanbul’un 45 günlük suyu kaldı”

İstanbul’daki barajların kapasitesi ise 868 milyon metreküp. Barajlarda yüzde 31 doluluk ile 270 milyon metreküp su kaldığının anlaşıldığına işaret eden Beyaz, “3 milyon metreküp günlük su tüketiminin tamamı ve barajların bütün suyunun kullanılması durumunda İstanbul’un 90 günlük su rezervinin olduğu görülüyor. Fakat barajların yüzde 15-20’lik kısmı taban çamuru olduğundan tamamının kullanılması mümkün değil. Yalnızca İstanbul su kaynaklarında depolanan suyun kentin su gereksinimini karşılaması lakin 45 gün müddet ile mümkün olabilir” diyor.

Peki İstanbul’un su sigortası olarak görülen Melen Barajı sahiden kentin su meselesine deva olur mu?

Günlük 400 ton katı atık

Çevre Mühendisleri Odası’na nazaran Melen havzasında toplanan ve I·stanbul’a içme ve kullanma emeli ile iletilen suların kalitesi “dördüncü sınıf” su niteligˆinde. Havza alanında yaklaşık 400 bin kişilik nüfus yaşarken, günlük 400 ton katı atık bölgede sistemsiz olarak su kaynakları kenarında depolanıyor yahut Hecinler köyünde Küçük Melen su kaynağı kenarında bulunan çöp tesisinde işleniyor. İstanbul’un su kaynağı Melen ırmağı ve kolları, çöp sızıntı suları, evsel ve endüstriyel atık sularla kirleniyor.

ÇMO, havza içinde azot, fosfor ve organik kirleticilerin su kaynağına direkt karıştığını, suyun İstanbul’a su transfer noktasında hayli kirlenerek dördüncü sınıf suya dönüştüğünü tespit etti.

Sorumluluk İSKİ’ye ait

Havzanın korunması ile ilgili yetki ve sorumluluk İSKİ’ye (İstanbul Su Kanalizasyon Yönetimi ) ilişkin. Havza müdafaa ile ilgili çalışmaların yetersiz olduğuna işaret eden Selahattin Beyaz, “Bu durum, devam etmesi halinde, İstanbul halkının sağlıklı suya erişiminde kıymetli sıkıntılar meydana getireceği üzere su ile geçen hastalıklar halk sıhhatini tehdit edecek” diyor.

İstanbul’daki havzaların yapılaşmaya açılarak yok edilmesi nedeniyle kentin Melen su sistemine mahküm olduğunu söyleyen Beyaz, bu durumun İstanbul halkının sagˆlıklı suya erişiminde bir sorun haline geldiğini vurguluyor.

Gelen suyun maliyeti de yüksek

Melen’de havza muhafaza önlemlerinin alınması, endüstrileşme ve kirletici baskı oluşturan yatırımların durdurulması gerektiğini tabir eden Beyaz, ayrıyeten 190 kilometre aralıktan İstanbul’un su muhtaçlığının karşılanmasının yüksek güçle mümkün olduğuna, bunun da su maliyetlerini artırdığına dikkat çekiyor.

Melen’den su transferi sağlanabildiği sürece, İstanbul’un su gereksiniminin bir s¸ekilde karşılanabileceğini lakin kalitesi düşük suyun yüksek maliyetler ile halkın kullanımına iletilmesinin kabul edilebilir bir yaklaşım olmadığını vurgulayan Beyaz, “İstanbul’un su gereksiniminin tahlilini Melen Projesi olarak öngören iktidar süreksiz tahlillere sırtını dayayarak su havzalarını yok eden projelerine devam ediyor. İstanbul’u ise susuz kalma riski olduğu kadar, dördüncü sınıf kaliteye sahip Melen suyundan kaynaklı hastalıklar ve bas¸ka pek çok makûs olasılıklarla dolu bir gelecek bekliyor” diyor.

Dördüncü sınıf su ne demek?

DW Türkçe’ye konuşan Türk Tabipleri Birliği (TTB) Halk Sıhhati Kolu Üyesi Dr. Ahmet Soysal da “Dördüncü sınıf su, hiçbir biçimde bırakın içme ve kullanma suyunu, sanayide soğutma suyu olarak bile kullanılmaz. O derece kirlenmiş, o kadar tehlikeli bir sudur” diyor.

Dördüncü sınıf su içerisinde ağır metaller olabileceğine dikkat çeken Soysal, “Ağır metallerden mesela kurşun olsun, arsenik olsun, kadmiyum olsun, bunlar kanserojen. Şayet muhakkak bir süre beşerler bedenine bu ağır metalleri alırlarsa, muhakkak bir eşik pahası geçtikten sonra, beş sene, on beş sene sonra çeşitli organ kanserleriyle karşılaşır” diye konuşuyor.

Suyun içerisinde bakteri, virüsler üzere biyolojik casuslar da olduğuna değinen Soysal, bunların da hepatitten koleraya kadar çeşitli gastrointestinal sistem hastalıklarına neden olduğuna dikkat çekiyor.

Türkiye’de içme ve kullanma sularının biyolojik açıdan arıtıldığını, biyolojik arıtma sisteminde klor ölçüsünün yükseltilerek mikrobiyolojik casuslara karşı tedbir alındığını tabir eden Soysal, ağır metal ve insan eliyle oluşturulmuş çeşitli kimyasalların denetiminin ise çok yapılmadığı görüşünde.

Su sorunu İstanbul’la hudutlu değil

Su toplama havzalarının düzgün korunamadığına, yalnızca İstanbul değil İzmir, Ankara, Adana, Mersin üzere vilayetlerde de su açısından risklerin arttığına değinen Soysal, bu nedenle Türkiye’nin çok kısa bir mühlet sonra su yoksulu bir ülke durumuna düşeceğine işaret ediyor. Soysal, “Buraları imara kapatmamız gerekiyordu. Bu alanlarda tarım kimyasallarından uzak durmamız gerekiyordu. Bunlar çok söylendi ancak maalesef yapılmadı” diyor.

Nüfusun büyük bir kısmının yaşadığı batı bölgelerinde ana su kaynaklarının yalnızca yüzde 30-40’ının bulunduğunu vurgulayan Soysal, bunun üzerine yağış ölçülerinin da düştüğüne ve Türkiye’nin kurak bir periyoda girdiğine dikkat çekiyor. Soysal, “Aslında yeniden de keyifli günleri yaşıyoruz. Gelecek yaz dönemi yağışlar ve baraj su düzeyleri bu türlü giderse yalnızca İstanbul’da değil tüm Türkiye’de içme ve kullanma suyu açısından çok kritik günler bekliyor bizi. Su toplama havzaları üzerindeki insan faaliyetlerini mümkün olduğu kadar en aza indirmemiz gerekir. Zararın neresinden dönülse kardır” diye konuşuyor. Melen Barajı’nın açılması 2030’u bulacak

2071 yılına kadar İstanbul suyunun sigortası olarak planlanan Melen Barajı’nın hizmete girmesi ise en yeterli mümkünlük ile 2030 yılını bulacak.

İlk üretim ihalesi Mayıs 2012’de yapılan Melen Barajı inşaatının son üretim ihalesi Şubat 2020’de “Melen Barajı güçlendirilmesi” ismi altında yapıldı ve bitim müddeti 1000 gün olarak belirlendi. Bin günden fazla bir mühlet geçmesine karşın bugün baraj inşaatı bitirilemedi.

Devlet Su İleri Genel Müdürlüğü (DSİ) 11 Ocak’ta ise “Melen Barajı Revize Rehabilitasyon Proje Yapımı” ihalesini yaptı. Barajdaki çatlak ve oturmaların tespiti gayesi ile yapılan bu danışmanlık ihalesi ile en başa dönülmüş oldu.

Yapılan ihale sonucu mevcut baraj için gerekli teknik raporların hazırlanma müddeti 488 takvim günü olarak belirlendi. Etraf Mühendisleri Odası, proje raporunun hazırlanmasından sonra barajın dört yılda üretimi, bir yılda su tutma müddeti ile en az beş yılda bitebileceğini iddia ediyor. Melen Barajı’na dayalı su sisteminin İstanbul için hayal projeye dönüştüğünü vurgulayan Selahattin Beyaz, “Kentin su havzalarının yapılaşmaya açılarak 190 kilometre uzaklıkta bir bölgeden su temin edilmesi, baraj inşaatının akıbetinin meçhullüğü İstanbul su sorunun çaresizliğini gösteriyor” diyor.