İTÜ’den sarsıntı raporu: Yıkılan binaların enkaz haline gelmesinin nedenleri ortaya kondu

İstanbul Teknik Üniversitesi’nin Kahramanmaraş merkezli zelzele felaketiyle alakalı hazırladığı ön inceleme raporunda; yıkılan binaların enkaz haline gelmesinde birçok parametrenin aktif olduğu vurgulanarak, en bariz yıkım sebepleri sıralandı.

İstanbul Teknik Üniversitesi (İTÜ) akademisyenleri, merkez üssü Kahramanmaraş’ın Pazarcık ve Elbistan ilçeleri olan sarsıntılara ilişkin ön inceleme raporu hazırladı. İTÜ’den yapılan yazılı açıklamayla paylaşılan raporun ön kelamında değerlendirmelerine yer verilen Rektör Prof. Dr. İsmail Koyuncu, sarsıntıların derhal akabinde inşaat mühendisliği, jeoloji mühendisliği, jeofizik mühendisliği, mimarlık benzeri alanlardaki uzman isimlerden oluşan İTÜ’lü bilim insanlarının, gruplar halinde bölgedeki kentlerde inceleme ve gözlemlerde bulunduklarını kaydetti. Sarsıntı bölgesindeki ilk tespit çalışmalarını hızla tamamlayan akademisyenlerin bir ön rapor hazırladıklarını aktaran Koyuncu, “Bölgedeki zelzelenin tahlilini yapan, fay hareketliliğini inceleyen bu raporumuz bir ‘ön tespit raporu’ olma özelliğini taşımaktadır. Sarsıntı felaketinin sonuçlarını kapsamlı biçimde ele alacak olan daha ayrıntılı bir rapor ise önümüzdeki günlerde kamuoyuyla ayrıyetenpaylaşılacaktır” sözlerini kullandı.

5 başlık altında rapor hazırlandı

Türkiye saati ile 04.17’de ve 13.24’te merkez üssü Pazarcık ve Elbistan olan iki sarsıntı (Mw 7,8 ve Mw 7,7) meydana geldiği anımsatılan raporda, “Bu sarsıntıların sonucu çok geniş bir alanda uydu manzaralarında yüzey kırığı haritalanmıştır. Yerde fayın belli bölümlerde yüzey kırığı gözlenmektedir. Fayın sekmeli yapısı ve izi, toprakta bilinen çizgilere yakın olmakla birlikte, morfolojik olarak Çardak Fayı’nda sırtlar ve yamaçlardan ilerlediği görülmektedir. Bu sarsıntının arazi izleri ve yüzey kırık haritası orijinal bilgiler içermektedir. Birbiriyle alakalı segmentlerin atım dağılımı, bölgede aynı anda Amanos Segmenti’nin 2, Çardak Fayı’nın 2, Pazarcık Segmenti’nin 1, Gölbaşı Segmenti’nin 1 bağımsız sarsıntıyla aynı anda kırıldığını düşündürmektedir. Diğer dikkati cazip bir öge Türkiye etkin fay haritası ile yüzey kırıkları birbirlerini üzerlememekte ve farklı alanlardan geçmektedir” tabirlerine yer verildi.

Raporda, uzak ve yakın alan sismolojik (BB ve SGM) ve jeodetik (GPS) data ve müşahedelerin ortak aykırı tahlili ile 6 Şubat Nurdağı-Pazarcık ve Ekinözü sarsıntılarına ait aletsel moment büyüklüklerinin sırasıyla 7,8 ve 7,7 olarak hesaplandığı aktarıldı.

Nurdağı-Pazarcık ve Ekinözü zelzelelerinin kırılma mühletleri sırasıyla yaklaşık 100 ve 60 saniye

Çoklu bilgi setine bağlı yırtılma-kayma modellerinin, oluşan her iki zelzele için birden fazla fay segmenti üzerinde yaklaşık 8-10 metre arasında değişen ve arazi gözlemleriyle uyumlu yer değiştirme bedellerini verdiği kaydedilen açıklamada, modelleme sonuçlarının Nurdağı-Pazarcık ve Ekinözü sarsıntılarının kırılma sürelerinin sırasıyla yaklaşık 100 ve 60 saniye olduğunu ortaya koyduğu belirtildi.

Statik değerlendirmeye göre, her iki zelzele sonrasında en büyük yatay yer değiştirmenin 4,7 metre ile Ekinözü istasyonunda elde edildiği, Malatya, Gaziantep ve Osmaniye istasyonlarındaki yatay yer değiştirme bedellerinin ise sırasıyla 69,9, 39,6 ve 29,2 santimetre olarak bulunduğuna değinilen raporda, kinematik değerlendirmelerden elde edilen sonuçların ise genel olarak statik değerlendirme sonuçlarını desteklediği vurgulandı.

Deprem sırasında ivme ölçerlerin ve yerleştirildiği binaların hasar görmesiyle kimi istasyonlardan sağlıklı data alınamadığına işaret edilen raporda, AFAD’ın Türkiye İvme Veritabanı ve Tahlil Sistemi sitesinden 9 Şubat’ta indirilen ivme kayıtları kullanılarak hesaplanan spektral ivme, sürat ve yer değiştirme büyüklüklerinin sunulduğu kaydedildi.

En bariz yıkım nedenleri

Kahramanmaraş’ın Pazarcık ve Elbistan ilçelerinde sırasıyla 7,8 ve 7,7 büyüklüğünde oluşan şiddetli zelzelelerde Doğu Anadolu Fay Hattı üzerindeki 10 ilde çok sayıda betonarme binanın yıkılarak enkaz haline geldiği hatırlatılan raporda, şu değerlendirmelere yer verildi:

“Yıkılan binaların enkaz haline gelmesi konusunda birçok parametre aktif olmakla birlikte binaların yaşı, temellerin oturduğu tabanların taşıma kapasitelerinin düşük olması, inşaatlarda kullanılan gereç kalitesinin, kolonlar ve kirişlerin en kesit boyutlarının ve donatı ölçülerinin yetersizliği, inşa edildiği yıllarda yürürlükte olan yönetmeliklere uygun olarak taşıyıcı sistem elemanlarının inşa edilmemiş olmaları, diğer imal kusurları ile bitişik nizamda inşa edilen binaların kat düzeylerinin farklı olmaları benzeri konular en bariz yıkım sebepleri olarak görülmüştür.

Kahramanmaraş ve Adıyaman’da enkaz halindeki binaların büyük çoğunluğunun ilk katlarının ya tamamen ya da kısmen kat düzenek durumuna gelerek tüm katların üst üste sandviç şeklinde yahut yan tarafa doğru toptan ya da kısmen dönerek göçme durumlarının oluştuğu görülmüştür. Hatay-Antakya ve Adıyaman-Gölbaşı benzeri bölgelerde yer sıvılaşması tesiriyle binaların temel sistemi özelliklerine bağlı tabana batarak ya binanın tamamı yana yatarak yahut kısmen sıvılaşan yere batarak eğik vaziyette göçtüğü de görülmüştür. Bu sarsıntılar sonucunda, betonarme binalar benzeri tüm yapıların yönetmeliklere uygun olarak yer kapasiteleri yüksek olan bölgelerde projelerine azami ölçüde uygun olarak inşa edilen hastaneler ile birtakım kamu binaları, böylesine şiddetli sarsıntılar sonucunda binalarda oluşabilecek yapısal hasarların çok sınırlı ölçülerde kalabileceğini bir kez daha göstermiştir.”

Kullanılabilecek inşaat teknikleri değerlendirildi

Depremlerden etkilenen ve 13,5 milyon kişinin yaşadığı bölgenin sarsıntı öncesi ve sonrası durumu bedellendirilen raporda, “Bilimsel temele dayanmayan imar affı, imar barışı benzeri mühendislik hizmeti almamış, sıhhatsiz ve inançsız yapı stokunu yasallaştıran düzenlemelere son verilmeli, doğal eşikler yeniden yapılanma sürecinde esas alınmalı, yeni planlama sürecinde kültür varlıkları hariç bu alanlarda yapılaşmalara izin verilmemelidir” teklifinde bulunuldu.

Raporda, sarsıntılardan etkilenen bölgelerde kentin yeniden yapılanma sürecine ilişkin inşa edilecek konutlarda, taban şartları ve gibi birçok farklı şart dikkate alınarak tünel kalıp ile inşa edilen taşıyıcı sistemler, prefabrike betonarme konutlar ve modüler çelik sistemlerin avantajlarına değinilerek, birlikte kıymetlendirilmesi gerektiği kaydedildi.

Depremlerin, üstyapılara olduğu kadar altyapılara da zarar verdiği belirtilen raporda, bilhassa şebeke ve kanalizasyon boru çizgilerinin hasarlanması ile su temini ve atık suların uzaklaştırılmasında akut sorunlar yaşanabildiği kaydedildi.

Bu nedenle zelzele sonrasında su yoluyla bulaşma potansiyeli yüksek olan enfeksiyon hastalıkları riskinin de arttığına dikkati çekilen raporda, su kaynaklı salgınların önlenebilmesi için inançlı su teminiyle ilgili teknik tedbirlerin süratlice alınmasının hayati ehemmiyet taşıdığı açıklandı.

Tahmini atık miktarı hesaplandı

Raporda, zelzeleler sonrasında Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı tarafından toplam 13 ilde yürütülen hasar tespit çalışmaları kapsamında 16 Şubat itibarıyla 61 bin 722 binada yer alan 263 bin 800 bağımsız ünitenin acil yıkılması gereken, ağır hasarlı ve yıkık olduğunun ifade edildiği belirtildi.

İş sağlığı ve güvenliği önlemleri

Raporda, sarsıntının toplumsal tesirlerinin gözetilmesi ve onarılması için kısa, orta ve uzun vadede çalışmalar yapılması gerektiği kaydedildi.