Kahvenin hikâyesi: Vücudumuza etkileri neler, bizi nasıl uyandırıyor?

Kahve dünyanın dört bir yanında milyonlarca insanın günlük rutininin bir modülü. Farklı coğrafyalarda bu kadar çok kişinin vazgeçilmezi haline gelebilmiş az sayıda besin vardır.

1500 yıldan uzun müddettir tüketildiği düşünülen kahve, bazılarına göre 17. ve 18. yüzyıllarda aydınlanmanın çok önemli tetikleyicilerinden. Çağdaş dünya düşünürlerinin ve çığır açan fikirlerinin de dolaylı olarak destekleyicisi.

Kahvenin bedenimizdeki tesirlerinin asıl mimarı olan kafein, dünyada en yaygın tüketilen psikoaktif madde olarak sayılıyor.

Vücudumuzu nasıl etkiliyor?

Kafein, kahvenin içilmesinin akabinde, sindirim sistemimizde işleniyor ve mide duvarı ve ince bağırsak yoluyla direkt kana karışıyor.

Ancak tesirleri, hudut sistemine erişmesiyle birlikte hissediliyor.

Kafein, adenozin ismi verilen ve bedenin doğal olarak ürettiği bir unsurla kimyasal olarak benzerlik taşıyor. Adenozin, sempatik hudut sistemini yavaşlatan, nabzı düşüren, uyku ve rahatlık hissini artıran bir nörotransmitter.

Kafein adenozine bağlanarak ve onu bloke ederek, bedende tam aksisi bir tesirin oluşmasını sağlar. Yani uyanıklığın artmasına ve dikkat düzeyinin yükselmesine neden olur.

Kan basıncı artar, beyin aktivitesi hızlanır, tetikte olma hali ortaya çıkar. Bu durum konsantrasyonun daha uzun süre artmasını getirebilir.

Kafein, kişinin his durumunda düzgünleşme, yorgunluğun azaltılması ve fizikî performansın artmasını da sağlayabilir. Bu özellikleriyle, sportmenler tarafından da idmanlardan önce kafein sıklıkla tüketilir.

Bu tesirler 15 dakika ile 2 st arasında devam edebilir. Kafeinin bedenden atılması, tüketiminden 5 ila 10 st sonra gerçekleşir lakin tesirleri daha uzun sürer.

Sağlıklı yetişkinlerde günlük kafein tüketimi tavsiyesi olarak 400 miligramlık bir üst sondan söz edilir. Bu da aşağı yukarı 4-5 fincan kahveye tekabül eder. Fakat biyolojik tesirlerin şahıstan şahsa epeyce farklı yaşanabileceği ve kahvenin tipi benzeri etkenlerin de çok önemli olduğu unutulmamalı.

‘Kararında’ kahve içmenin faydaları

Tavsiye edilen ölçünün üzerine çıkıldığında, uyku bozuklukları, tasa bozukluğu (anksiyete), taşikardi, midede rahatsızlık hissi, baş ağrısı benzeri problemler görülebilir.

Amerikan Besin ve İlaç Dairesi, çok fazla ölçüde kafein tüketmenin toksik tesirleri olabileceği ihtarını da yapıyor. 1200 miligram, yani yaklaşık 12 fincan kahvenin kısa sürede tüketilmesi halinde nöbet gibi önemli sağlık sıkıntıları yaşanabilir.

Kararında içildiğinde ise kahvenin yararlı olabildiği vurgulanıyor. Harvard Üniversitesi’nden Dr. Mattias Henn, “Günde 2-5 fincan kahve tüketmenin önemli sağlık sıkıntılarının azaltılması, diyabetin, kalp-damar hastalıklarının hatta birtakım kanser çeşitlerine yönelik riskin azaltılmayla bağlantısı olduğu değerlendiriliyor” yorumunu yapıyor.

Kahve nereden geliyor?

Kahvenin seyahati aslında, Kızıl Deniz’in güney ülkelerindeki yaylalardan, Etiyopya ve Yemen’den başlıyor.

Bir efsaneye göre Etiyopya’da 9. yüzyılda Kaldi isimli bir keçi çobanı, garip bir ağacın meyvelerini yiyen keçilerinin tüm gece uyanık kaldıklarını ve enerji dolu olduklarını gördü. Çoban bir grup keşişe haber verdi ve keşişler bu meyveden, kendilerini ibadet sırasında uyanık tutacak sıcak bir içecek yapabileceklerini gördüler.

Efsane doğru mudur bilinmez lakin 15. yüzyıl itibariyle Yemen’de kahve kavrulduğunu biliyoruz. Özgün ismi “kahva” Yemen’de şarapa verilen ismi. Yemenli Sufiler kahveyi, dikkatlerini ağırlaştırmak ve manevi arınma maksadıyla kullanmışlar.

Bir yüzyıl sonra kahve, İran, Mısır, Suriye ve bugünkü Türkiye hudutlarında tanındı.

Osmanlı İmparatorluğu’nun da kahve kültürünün dünyaya yayılmasında büyük bir tesiri oldu. Suriye’nin kozmopolit Halep kentinde yaygınlaşan kahvehaneler 1554’te de Osmanlı İmparatorluğu’nun başşehri İstanbul’da açılmaya başladı. Akabinde kahve kültürü Avrupa’ya sıçradı.

Bugünkü kahve üretiminin yüzde 90’ından fazlası çoğunlukla Güney Amerika ülkelerinden sağlanıyor. Bunun yanı sıra Vietnam ve Endonezya da çok önemli kahve yetiştiricisi ülkelerden.

Tüketim ise büyük oranda gelişmiş sanayi ülkelerinde odaklanıyor.

‘Kahve olmasaydı, Aydınlanma olmazdı’

20. yüzyılın önde gelen Alman filozoflarından Jürgen Habermas’a göre kahve olmasaydı Aydınlanma yaşanmayabilirdi.

Habermas’a göre kahvehaneler 17. ve 18. yüzyıllarda kamusal alanda “eleştirinin merkezi” haline gelmişti ve buralarda yeni fikirler filizlendi.

Önde gelen Aydınlanma düşünürlerinin de kahveye düşkün olduğunu biliyoruz.

Fransız düşünür Voltaire’in günde 50 fincandan fazla kahve içebildiği iddia ediliyor. Kimi kaynaklarda bu sayı 72 olarak yazılıyor.

ABD’deki Vanderbilt Üniversitesi’nde Kahve Çalışmaları Enstitüsü’nü de yöneten antropoloji profesörü Ted Fischer, kahvenin kapitalizmin yükselişinde de çok önemli rol oynadığı görüşünde.

BBC’ye konuşan Fischer, “Kahve tarihin akışını değiştirdi ve Aydınlanma ve kapitalizme kapı aralayan fikirlerin gelişmesini tetikledi” diyor ve ekliyor:

“Bana sorarsanız demokrasi, rasyonalizm, deneyselcilik, bilim ve kapitalizme ilişkin fikirlerin, kahve tüketiminin yaygınlaştığı vakte denk gelmesi sırf bir tesadüf olarak görülemez. Bu madde, algıyı ve odaklanmayı geliştiriyor ve kapitalizme kadar uzanan bağlamın bir kesimi.”

Fischer, kapitalizmin doğuşunda işverenlerin çalışanlarına kahve arası için izin verdiğini, bu hususun üretkenliği geliştirdiğini fark ettiklerini dile getiriyor.

Kahvenin ‘karanlık tarafı’

Kahvenin tarihini tamamen gelişim ve yeni fikirlerin doğuşuyla eşleştirmek ise kıssanın eksik kalması manasına gelebilir.

Çünkü kahvenin üretimi ve bu üretimin yaygınlaşması, büyük bir köle sömürüsüne de dayanıyordu.

Fransızlar Haiti’deki kahve üretiminde Afrika’dan köleleri çalıştırıyorlardı. 1800’lerin başında da dünyadaki kahve üretiminin üçte birini gerçekleştiren Brezilya, Afrikalı köleleri işe koşuyordu.

Kimilerine göre, kahve üretiminde bu manada “çok değişim olmadı.” Heifer International isimli kâr amaçladığı gütmeyen kuruluşa göre kahve sanayisinde hala az gelişmiş ülkelerdeki sömürü sistemi rol oynuyor.

50 ülkede yaklaşık 125 milyon kişi, kahve üretimiyle geçiniyor, lakin yarıdan fazlası yoksulluk içerisinde yaşıyor.

Bugün günde 2 milyar fincan kahve tüketiliyor.