Mahfi Eğilmez: Bir kez daha reel faiz hesabı

Mahfi Eğilmez

Bankaların mevduat sahiplerine verdiği faiz nominal faizdir. Nominal sözcüğü yazılı olan, görünen benzeri manalara geliyor. Mevduat faizi dediğimizde bankaların mevduat için ödemeyi öngördüğü faizler anlaşılır. Bu şekilde elde edilen faiz bir gelir tipi olduğu için elde edildiğinde gelir vergisine (stopaj) tabidir. 6 aya kadar vadeli hesaplarda gelir vergisi stopaj oranı yüzde 5, 6 ay ile 1 yıl arasındaki vadelerde yüzde 3’tür. Nominal faizden ele geçen getiriyi yani net nominal faizi hesaplamak için bu gelir vergisi stopajı fiyatını düşmek gerekir. Mevduatın bir yıllığına yatırıldığını düşünürsek vade sonundaki net nominal faiz şöyle hesaplanır:

Net Nominal Faiz = Nominal Faiz – (Nominal Faiz x Gelir Vergisi Stopaj Oranı)

Bugünlerde bankaların verdiği faiz yüzde 42 dolayında bulunuyor. Buna göre:

Net Nominal Faiz = 0,42 – (0,42 x 0,03) = 0,4074 yani % 40,74 olarak bulunur.  

Kişilerin, tasarruflarına taraf verirken yahut bir yatırıma karar verirken bilmesi gereken çok önemli ögelerin başında gerçek faiz gelir. Gerçek faiz, enflasyon tesirinden arındırılmış faizdir ve net nominal faizden, beklenen enflasyon düşülerek hesaplanır. Beklenen enflasyon ile kastedilen, vade sonundaki enflasyon oranı için yapılan kestirimdir. Beklenen enflasyon olarak şayet kendi iddiamıza güveniyorsak onu, Merkez Bankası kestirimine yahut Merkez Bankası’nın uyguladığı aylık anketlerde ortaya çıkan tahminlere göre hareket etmek istiyorsak onlardan birisini esas almamız gerekir. Merkez Bankasının her ay finansal kesimde ve gerçek kesimde uzman bireylerden oluşan bir gruba uyguladığı beklenti anketindeki enflasyon kestirimleri bu bahiste bir gösterge olarak kabul edilebilir. Merkez Bankası anketine katılanların Şubat 2024 itibarıyla bir yıl sonrası için enflasyon beklentisi yüzde 37,78 olarak ortaya çıkmış bulunuyor. Net nominal faizi % 40,74 olarak alır ve anket sonucunu da beklenen enflasyon olarak alırsak gerçek faiz hesabını şöyle yapabiliriz:

 Reel Faiz = [(1 + Net Nominal Faiz) / (1 + Beklenen Enflasyon)] – 1

Yukarıda değindiğimiz bilgileri ve bu denklemde yerlerine koyalım:

Reel Faiz = [(1 + 0,4074) / (1 + 0,3778)] – 1 = 0, 02148, yani yaklaşık olarak % 2,15.

Buna göre gerçek faiz yüzde 2,15 olarak hesaplanır. Bu durumda pozitif gerçek faiz söylediği söz edilen demektir, bir diğer deyişle enflasyondan arındırıldığında bile mevduat faizinden para kazanılmış olur.

Eğer bizim beklentimiz enflasyonun bugünkü seviyesinde (% 65) kalacağı biçimindeyse o zaman gerçek faiz % – 14,7 olarak bulunur.  Bu durumda negatif gerçek faiz söylediği söz edilen demektir, bir öteki deyişle enflasyondan arındırıldığında mevduat faizi bize para kaybettirmiş olur.

Reel faiz denkleminde yer alan faiz bugün geçerli olan faiz oranı, beklenen enflasyon ise gelecekte olması beklenen enflasyon seviyesini ifade eder. Bununla birlikte bir yıl evvelki net nominal faizi ve bugünkü enflasyonu alırsak bugün için gerçekleşmiş reel faizi hesaplayabiliriz. Bir yıl önce nominal mevduat faizi yüzde 20 dolayındaydı. Bunun yüzde 3 gelir verisi stopajı sonrasındaki net oranı (net nominal faiz oranı) % 19,4 olur. Yılbaşında elindeki 1.000.000 milyon TL’siyle alabileceği mal ve hizmeti almayıp parasını % 19,4 net nominal faizle bankaya yatıran bir kişinin bugün elinde (anapara + faiz olarak) 1.194.000 TL var demektir. Yılbaşında 1.000.000 TL’ye alabileceği mal ve hizmeti enflasyon nedeniyle bugün % 65 enflasyon nedeniyle 1.650.00 TL’ye satın alabileceğini düşünürsek bu kişinin (1.650.000 – 1.194.000 =) 456.000 TL ziyanda olduğunu hesaplayabiliriz. Bir öteki tabirle bu kişi, faiz geliri elde etmiş olmasına karşılık yılbaşındaki satın alma gücünün neredeyse yarısına gerilemiş durumdadır.

Merkez Bankası’nın gerek kendi enflasyon kestirimi gerekse anketlerden elde ettiği enflasyon iddialarına güvenilmemesinin sebebi bunların geçmişte tutmamış olmasıdır. Mesela üstte değindiğimiz Merkez Bankası Piyasa İştirakçileri Anketinde 2024 yılı Ocak ayı enflasyon beklentisi % 30,44, Merkez Bankası’nın kendi iddiası ise (2023 yılsonu için) yüzde 22,3 idi. Halbuki gerçekleşme % 65 oldu. Buna göre Merkez Bankası’nın varsayımıyla gerçekleşme arasında iki kat sapma söylediği söz edilen olmuş görünüyor. Geçmişte de iddialar böylesine farklı sapmalar sergilediği için bu iddialar güvenilirliğini yitirmiş durumdadır. Bu durumda geleceğe ilişkin gerçek faiz varsayımını bugünkü enflasyonun aynı seviyede kalacağı iddiasıyla yapmak daha gerçekçi bir yaklaşım olabilir. Bir yıl sonrası için bu türlü bir hesap yapalım:

Reel Faiz = [(1 +  0,42) / (1 + 0,65)] -1 =  – 0,0139 yani % – 13,9

Bugünkü faizlerle bankaya mevduat yatıran bir kişi şayet enflasyon oranı bir yılda değişmezse bir yılın sonunda % 13,9 negatif gerçek faiz elde etmiş olur. Bu da faiz geliri elde etmiş görünse de vade başındaki satın alma gücünü koruyamayacağını ortaya koyuyor.  

Bu yazı Mahfi Eğilmez’in şahsî blogundan alınmıştır.