Mahfi Eğilmez: Ekonomi 101, GSYH, kişi başına gelir ve büyüme

*Dr. Mahfi Eğilmez

Bir ülkenin belli bir dönem (üç ay yahut bir yıl) içinde yaptığı üretimin piyasa fiyatları cinsinden toplam bedeline cari fiyatlarla GSYH deniyor. GSYH aşağıda değinildiği benzeri üç metotla hesaplanıyor (Not: Denklemlerdeki PF piyasa fiyatları cinsinden manasına geliyor. Diğer kalemi de tahmin yanlışları vb.yi gösteren bir ek niteliği taşıyor. Diğer kalemi gelir metoduyla hesaplamada milli gelirin üzerine GSYH’ye geçiş için gerekli amortisman vb. benzeri harcamaların eklenmesi manasına da geliyor):

Üretim Prosedürüyle GSYH = PF Tarım Kısmı Üretimi + PF Sanayi Kısmı Üretimi + PF Hizmetler Kısmı Üretimi + Diğer

Harcamalar Prosedürüyle GSYH = PF Tüketim Harcamaları + PF Yatırım Harcamaları + PF Kamu Harcamaları + PF (İhracat – İthalat) + Diğer

Gelir Formülüyle GSYH = Ücret + Faiz + Rant + Kâr + Diğer

Bu üç farklı prosedürle hesaplanan GSYH teorik olarak birbirine eşit sonuç verir. Buna karşılık uygulamada çeşitli ölçme yanılgıları sebebiyle bu ölçüm sonuçları arasında farklar olabilir.

Bu şekilde ölçülen GSYH içinde o yılın enflasyonunu da içerir. O nedenle buna nominal GSYH deniyor. GSYH’nin enflasyondan arındırılmış olarak gösterilmesini sağlamak için o yılın fiyat artışlarından arındırılması gerekir. Bunu yaparken ya evvelki yılın fiyatları esas alınır (sabit fiyatlarla ölçüm) yahut geçmiş üçer aylık periyotların fiyatları easas alınır (zincirleme hacim endeksi.) Büyüme de bu şekilde hesaplanır. Bunu kolay bir örnekle gösterelim. Sadece ekmek üreten ve dışa kapalı bir ülkede t yılında 100 ekmek üretildiğini ve ekmek fiyatının 1 TL olduğunu varsayalım. Bu durumda t yılının GSYH’si (100 x 1 =) 100 TL olur. t+1 yılında ekmek fiyatının 1,5 TL’ye yükseldiğini, üretim ölçüsünün değişmediğini varsayalım. t+1 yılının nominal GSYH’si (100 x 1,5 =) 150 TL olur. Bu ekonomi ilk bakışta yüzde 50 büyümüş benzeri görünse de ekmek üretimi hiç artmadığı (fiziksel büyüme olmadığı) için iktisadın gerçek GSYH’si değişmemiştir. t+1 yılının GSYH’sini t yılı fiyatlarıyla ölçtüğümüzde bunu görebiliriz. Buna karşılık t+1 yılında ekmek üretimi 110’a çıkmışsa iktisadın fizikî üretimi 10 ünite arttığı için ekonomi yüzde 10 gerçek olarak büyümüş olur.

PF GSYH’yi ülkenin refahını ölçmekte, uluslararası karşılaştırmalar yapmakta kullanırız. Ayrıyetenyine PF GSYH’yi ülke nüfusuna bölerek Kişi Başına Geliri (KBG) buluruz. Bunlar bütün yetersizliklerine karşılık en yaygın kullanılan karşılaştırma ölçüleridir. Uluslararası karşılaştırmalarda kullanabilmek için yerel parayla hesaplanan GSYH ve KBG o yılın ortalama dolar kuruyla dolara çevrilir ve karşılaştırmalar bu değer üzerinden yapılır. Buna benzeyen karşılaştırmalarda kullanılan GSYH nominal yani enflasyonu içinde barındıran GSYH olduğu için gerçek durumu göstermediği itirazlarıyla karşılaşır. Bu itirazları gidermenin yolu olarak Satın Alma Gücü Paritesi (SAGP) diye bir ölçü geliştirilmiştir. Buna göre bütün ülkelerde aynı mal ve hizmetlerden oluşan bir sepet kullanılarak insanların harcama gücü ölçülür ve bulunan GSYH bu ölçüye göre düzeltilir. Bu türlü bir sepetin yeniden yalnızca ekmekten oluştuğunu varsayalım. Diyelim ki 1 TL = 1 Dolar ve Türkiye’de GSYH 100 TL, ekmek fiyatı 1 TL, ABD’de GSYH 200 Dolar, ekmek fiyatı 1,8 Dolar olsun. Bu durumda Türkiye’de SAGP GSYH (100 / 1 =) 100 TL olurken ABD’de SAGP GSYH (200 / 1,8 =) 111 Dolar olur. Buna göre nominal bedellerle GSYH Türkiye 100 TL ve ABD’de 200 Dolar olduğu halde SAGP’ye göre satın alma gücü paritesine göre GSYH Türkiye’de yeniden 100 TL iken ABD’de 111 Dolara düşer.

GSYH’nin nüfusa dağılımı bize gelir dağılımı adaleti olup olmadığını gösterir. Bunu ölçmek için kullanılan en yaygın ölçü nüfus kümeleriyle o kümelerin eline geçen gelirlerin toplam GSYH içindeki hissesi arasındaki bağlantıyı ölçen Gini katsayısıdır. Bu katsayı 0’a ne kadar yakınsa ülkede gelir dağılımı o kadar adaletli 1’e ne kadar yakınsa o kadar bozuk demektir.

*  Bu yazı Mahfi Eğilmez’in blog sitesinden alınmıştır