Mahfi Eğilmez: Ekonomi politikası esnek olmalı

Mahfi Eğilmez

Son günlerin öne çıkan tartışması; “faiz indirilmeli mi yoksa olduğu yerde bırakılmalı mı” sorusuna cevap arayan tartışma. Bu tartışma ilk ağızda insanların iki gruba ayrılmasına yol açıyor: (1) Az sayıda iktisatçı ve çok sayıda endüstrici, tüccar, esnaf faizlerin düşürülmesini savunuyor. (2) Çok sayıda iktisatçı ve az sayıda endüstrici ve tüccar da faizin olduğu yerde kalmasını savunuyor. Gruplar ilk bakışta bu türlü benzeri görünse de kendi içlerinde de ayrılıyorlar. Mesela ilk gruptakiler arasında Merkez Bankası’nın faizi çabucak indirmesini savunanlar var. Bunlar daha çok endüstrici, tüccar, esnaf benzeri piyasada iş yapanlar. Yaklaşık üç yıldır ucuz maliyetle kredi kullanmaya ve yenilemeye alışık olduklarından yeniden bu türlü bir ortama dönülmesini talep ediyorlar. Bir öteki grup enflasyonda baz tesiriyle oluşacak indirimin ortaya çıkmasını ve birkaç ay sürdüğünün görülmesini ve sonrasında Merkez Bankası’nın faiz indirimine gitmesini öneriyor. Tabii her iki kümede da indirim için farklı oranlar söylem edildiğine değinmeye gerek bile yok. İkinci gruptakiler arasında pek fazla bölünme bulunmuyor. Genel olarak bu yıl boyunca faizin olduğu yerde kalmasını savunuyorlar.

Bendeniz, okuyanlar ve izleyenler bilir, Merkez Bankası’nın faiz indirimlerine başladığı 2021 yılı Eylül ayından tekrar faiz artırımlarına başladığı 2023 Haziran ayına kadar uzun süre enflasyonun yükseliş eğiliminde olduğu bir ortamda faiz indiriminin yanlış olduğunu ve faizin yükseltilmesi gerektiğini savundum. Faiz artırılmasının gerekli hatta koşul olduğunu savunurken, iktisatta çöküşe, batışlara yol açabilecek, ani ve süratli artırımlar yerine yavaş yavaş ama kararlı biçimde artırım yapılmasını önerdim. Faiz artırımı teklifini yaparken “bugün içine düştüğümüz ekonomik ıstırapları aşmak için tek başına faiz artırmak yetmez, yanında kesinlikle hukukun üstünlüğü, demokrasi, bilime dayalı eğitim başta olmak üzere yapısal ıslahatları da başlatmamız gerekir” görüşünü öne sürdüm. Merkez Bankası, sahiden Haziran 2023’den başlayarak yavaş yavaş ve kararlı biçimde faizi yüzde 8,5’den yüzde 50’ye kadar getirdi ve orada durdu. Buna karşılık yapısal ıslahatlara başlanmadığı benzeri hiçbir hazırlık da yapılmadı. Bundan Ötürü faizin artırılması, tek başına iktisattaki olumsuz beklentileri gidermeye yetmedi.

Son vakitlerde Merkez Bankası’nın Eylül ayında, Ağustos ayındaki 12 aylık birikimli enflasyon oranını gördükten ve enflasyonun baz tesiriyle de olsa düştüğüne ikna olduktan sonra faizi yavaş yavaş indirmeye başlaması gerektiğini söylüyorum. Bir öbür deyişle birinci kümede yer alanlardan faizin çabucak indirilmesini değil de Eylül’de durum görüldükten sonra indirilmesi gerektiğini söyleyenlere katılıyorum. Mevcut siyaset faizinin gerçek enflasyona göre hayli düşük olduğu, enflasyonda gerçek bir düşüşün şimdi görülmediği ve muhtemelen Eylül’de de görülmeyeceği, esasen düşüşün baz tesiriyle olması beklendiği halde niye Merkez Bankası’nın faiz indirimi yapması gerektiğini öne sürdüğümü açıklamaya çalışayım: Bugün bankalar, Merkez Bankası’nın siyaset faizine uygun olarak mevduata yıllık yüzde 40 – 50 arasında faiz veriyorlar. Bu faiz, yabancı fonların yurt dışından (mesela Japonya’dan) çok düşük faizle borç alıp Türkiye’ye getirmesini epeyce cazibeli kılıyor. Aynı durum yurt içinde dövizi olup da bunu bankada mevduat olarak tutanlar, konutlarındaki kasalarda ya da banka kasalarında saklayanlar (kayıt dışı varlıklar) için de cazibeli bir ortam sağlıyor. Bu fonlar ve bireyler dövizlerini bozdurup Türk Lirasına dönüyor ve yüzde 45 faizle bankaya yatırıyor. Ülkeye dışarıdan döviz girişi ve yastık altından döviz gelişi olunca kur sabitleşme eğilimine giriyor. Böylelikle parayı yatırdıkları tarihteki kur vade sonunda aynı seviyelerde kalmışsa, ellerine geçen parayı tekrar dövize döndüklerinde söylediği söz edilen yüzde 45 faiz birden döviz faizine dönüşmüş oluyor. Bu durumda Türkiye, dövize yüzde 45 faiz ödeyerek inanılmaz bir maliyete katlanmak durumunda kalıyor. O nedenle bendeniz bu duruma yol açan siyaset faizinin yavaş yavaş (birer ikişer puan) indirilmesini ve bu maliyetin düşürülmesini savunuyorum. Zira bu maliyet, Türkiye’nin uzun süre katlanabileceği bir maliyet değil. Bu indirimin yavaş yavaş yapılması, ülkeye gelen yabancı fonların, döviz tevdiat hesabı sahiplerinin korkutulmaması için gereklidir. Aksi takdirde ani çıkışlar gerçekleşirse iyi kötü oluşmaya başlayan istikrar yeniden bozulur.

Kur problemine de değinelim. Öteden beri görüşüm Merkez Bankası’nın kurla hiç uğraşmamasıdır. Merkez Bankası faizi doğru belirlerse kur sıkıntısını piyasa bizatihi çözer. Esasen üçlü açmaz denilen yaklaşım da bunu gerektirir. Buna karşılık Merkez Bankası faizi yanlış belirlerse kur daima sorun olur ve müdahale edilme mecburiliği doğar. Müdahalelerin de hem piyasayı bozmak hem de rezerv kaybetmek benzeri maliyetleri vardır. Bunun tipik örneğini 2021 Eylül ile 2023 Haziran ayları arasında yaşadık. Merkez Bankası, enflasyonun yükselme eğiliminde olmasına aldırmadan faizi düşürdü, kur süratle yükselmeye başladı. Bu defa endişeye kapılıp kura satış yoluyla ve kur korumalı mevduat hesabı (KKM) aracılığıyla müdahale etti. Bu üç yıllık periyotta Merkez Bankası hem faizi hem kuru düzenlemeye çalışarak piyasayı tamamen kenara koydu. Sonrasında bu yanlışlardan dönülmeye çalışılsa da bu, o denli kolay bir iş değil. Bugün karşımızda o üç yılın yanlışlar birikiminin yarattığı bir çelişkiler yumağı var: (1) Merkez Bankası faizi düşürse, döviz çıkışı olacak, bunun sonucu olarak Merkez Bankası’nın rezervleri düşüşe geçecek. Ayrıyeten kur yükseleceği için enflasyonu da yükseliş yönünde etkileyecek. (2) Merkez Bankası faizi yerinde bıraksa ülke olarak döviz mevduatına yüzde 45 faiz ödemek benzeri olağandışı bir maliyete katlanılmaya devam edilecek. (3) Faizi aynı bırakıp döviz alarak kuru yükseltmeye çalışsa, bu işin sonu yok. Zira dövizi biz basmıyoruz.

Bu aksiliklere rağmen faizi yavaş yavaş indirerek ortaya çıkan bu carry trade faciasından yeni bir facia yaratmadan çıkmak gerekiyor.

Bazıları, “geçmişte faiz artırılmalı diyordun şu anda indirilsin diyorsun” yahut “eskiden kur yükselişi durdurulmalı diyordun şu anda ihracatçı düşük kurdan şikâyetçi diyorsun” şeklinde yorumlar yaparak benim yazdıklarım yahut söylediklerimde çelişkiler olduğunu öne sürüyor. Mlesef toplumda bir kesim insan okuduğunu anlayamıyor. Bu insanların okuryazar olması hatta yükseköğrenimli olması hatta ve hatta unvan sahibi olması ne yazık ki bu gerçeği değiştirmiyor. Bu arkadaşlar, “koşullar değişse bile görüşler değişmemeli” fikrindeler sanırım. Halbuki sosyal bilimlerin en temel kuralıdır: “Sosyal bilimler insan odaklıdır. Zaman değişir, şartlar değişir, insanlar değişir. O zaman eski görüşlerin de yenilenmesi gerekir.” Dün enflasyon yükseliyordu faizin artırılması gerekiyordu. Bugün enflasyon (baz tesiriyle de olsa) düşüyor. Bu durumda faizin de yavaş yavaş düşürülmesi gerekiyor. Kur sıkıntısı ise daha farklı. O, büyük ölçüde faize bağımlı. Faizi doğru belirlerseniz kur da gerçeği yansıtır. Yani ayrıyeten kura müdahale edilmesine gerek yoktur.  Bir toplantıda Keynes’e sormuşlar “Üstat, şartlar değişirse ne yaparsınız?” Keynes yanıtlamış: “Koşullar değişirse ben de niyetimi değiştiririm, siz ne yapardınız?” 

Son olarak şunu vurgulayayım: Ekonomi siyaseti, bilhassa de para siyaseti esnek olmalıdır. Tıpkı dalgalı (esnek) kur siyaseti gibi. Enflasyon yükseliyorsa faiz yükseltilmeli, düşüyorsa düşürülmelidir. Faizle ilgili kararın tesirinin aylar sonra piyasaya yansıyacak olması çok önemli değildir. Zira piyasa bu türlü bir kararı çabucak bir istikamet belirleyici olarak alır ve uygulamaya geçer.

Bu yazı Mahfi Eğilmez’in şahsî blogundan alınmıştır