Mahfi Eğilmez: Yeni feodalizm

Mahfi Eğilmez

Arapça bir sözcük olan muasır; çağdaş manasına, muasır medeniyetler ifadesi de çağdaş uygarlıklar manasına geliyor. Türkiye’nin en büyük ideali çağdaş uygarlıkların ulaştığı seviyesi aşmak idi. Çağdaş uygarlık seviyesi olarak çizdiğimiz çerçevenin içinde; ileri demokrasi, insan haklarına hürmet, hukukun üstünlüğünün benimsenmiş olması, gelir adaletinin mümkün olduğunca sağlanmış olması, endüstrileşme benzeri ögeler yer alıyor. Muasır medeniyetler çerçevesi, sözün kullanıldığı yirminci yüzyılda ziyadesiyle geçerliydi. Gelişmiş diye tanımlanan ülkelerin çoğu bu çerçeveye uygun yapılara sahipti. Sermaye sınıfı, emeğin karşısında çoğu zaman daha güçlüydü ama zaman içinde, bilhassa yirminci yüzyılda sendikaların kurulması ve güçlenmesinden sonra emek de biraz olsun güç kazanmış, sermaye kesiti biraz biraz geri çekilmişti. Globalleşmeyle birlikte sermaye sınıfı eski güçlü ve acımasız pozisyonuna geri döndü ve işçileri tıpkı sanayi ihtilalinin ilk vakitlerinde olduğu benzeri köle pozisyonuna düşürmeye çalışır oldu. Bunda da oldukça yol aldı.

Yunanistan eski Maliye Bakanı Yanis Varoufakis, Technofeudalism (What Killed Capitalism) başlıklı ve 2024 tarihli kitabında sermayenin, bu basamakta önündeki bütün manileri ortadan kaldırarak inanılmaz bir güce ulaştığını vurguluyor. Varoufakis, kapitalizmin klâsik piyasalarının yerini serbest olmayan ve birkaç teknoloji devi firma eliyle denetlenen platformların aldığını ve bu biçimiyle nitelik değiştirip teknofeodalizme evrildiğini öne sürüyor.

Feodalizm yahut derebeylik rejimi; ortaçağda (5. Yüzyılın sonlarından 15. Yüzyılın sonlarına dek sürdüğü öne sürülen dönem) Avrupa ülkeleri başta olmak üzere birçok yerde hâkim olan siyasal ve ekonomik bir örgütlenme biçimini ifade ediyor. Bu rejimde siyasal yapı, derebeyleri (senyör, lord) ve onların buyruğunda çalışan yarı köle pozisyonundaki serflerin alakasına dayanır. Bu periyotta merkezi otorite (kral, imparator) zayıftır ve güç derebeylerin elindedir. Feodal ekonomik yapı, derebeylerin sahip olduğu büyük topraklarda serflere yaptırılan üretime yani bir manada kendine yeterlilik sistemi üzerine konseyidir. Feodalitenin hâkim olduğu devirde hükümdarlar, derebeylerin görüşlerini almadan asıllı kararlar alamazlardı. Zira mesela bir savaş söz mevzusuysa hem maddi dayanağı hem de asker yardımını derebeylerinden alırlardı. Bundan Ötürü onlara her şeyi danışmak zorundaydılar. Bunun aksini yaparak Fransayla giriştiği savaşı finanse etmek için kimseye istişareden vergi almaya kalkan İngiltere Kralı Yurtsuz John’a, lordlar, Magna Carta’yı imzalatmış ve onlara müracaattan vergi alamayacağını kabul ettirmişlerdir.[i]  

Varoufakis’in görüşlerine benzer görüşleri ondan yaklaşık 5 yıl kadar önce (20 Haziran 2020’de) yayınladığım “Geleceğin Dünyası Üzerine Görüşler” başlıklı yazımda paylaşmıştım. “Geleceğin dünyasında hükümran devlet kavramının yerini yavaş yavaş hâkim şirketlere bırakacağı görüşündeyim. Günümüz dünyasında hegemon devlet konumunda ABD yer alıyor. ABD’nin bu konumuna karşı iki farklı meydan okuma var. İlk meydan okuma Çin’den geliyor. Çin, bir yandan eğitime verdiği takviyeyle çok yüksek bir evreye çıkardığı yaratıcılığı, bir yandan da ucuz emeği kullanarak önemli bir rekabete dönüştürüyor. İkinci meydan okuma çok uluslu şirketlerden geliyor. Çok uluslu şirketler öylesine büyüyor ve öylesine gelir yaratabiliyorlar ki global sistemdeki çoğu devletten daha varlıklı pozisyona yükseliyorlar. Bu, onlara büyük güç ve imkân sağlıyor ve global iktisatta ve hatta sosyal bahislerde giderek artan biçimde söz sahibi hale gelmelerine yol açıyor. Geleceğe ilişkin bu varsayımım doğru çıkarsa bugün fazla tesirli görünmeyen kripto paraların gelecekte sistemin temel ödeme aracı haline geleceğini beklemek doğal sonuç olur.”

Yaklaşık beş yıl önce paylaştığım bu öngörülerin bugün gerçekleşmeye başladığını görüyorum. Çok uluslu olsun olmasın ama teknoloji ve bilhassa dijital teknoloji alanında yatırım yapan, büyüyen şirketlerin işverenleri ve CEO’ları uygulanması gereken siyasetleri siyasetçilere, bürokratlara empoze eder evreye geldiler.  

Trump’ın yemin merasimi bu gelişmenin adeta lansmanı gibiydi. Bütün dev teknoloji şirketlerinin işverenleri ve CEO’ları orada dizi dizi Trump’ın yanında yer almışlar, güya bir ortak yönetim söylediği söz edilen olacakmış ve kararları birlikte alacaklarmış benzeri bir görünüm sergilemişlerdi. Bu görünüm, sermayenin, kapitalizmin ilk çıkışındaki durumdan bile daha hükümran olacağının,  siyasetçiyle ve emek bölümüyle bağını feodalitedeki senyör, kral, serf ilgisine döndüreceğinin delili gibiydi.  

Ben, tahminlerimde biraz daha ileri gidiyorum ve bu yüzyılın ikinci yarısında gelişmiş dünyadaki ulus devletlerin aktifliğini tümüyle yitireceğini, birçok gelişmiş ülkede siyasetçilerin kararları sermaye bölümünün istekleri doğrultusunda uygulayıcılara ileten aracılar haine dönüşeceğini öne sürüyorum. Bu türlü bir gelecekte gelişmekte olan ülkelerde ulus devletler görünürde var olmaya devam etseler de bu ülkelerin, gelişmiş dünyaya hizmet sunan serfler pozisyonunda olacaklarını tahmin ediyorum.

Bu yazı Mahfi Eğilmez’in ferdî blogundan alınmıştır