Merkez Bankası’ndan hükümete açık mektup!

Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası (TCMB), 2023’te enflasyon amacının tutturulamaması üzerine Merkez Bankası Kanunu’nun 42’nci unsuru uyarınca, hükümete açık mektup yayınladı. 2023 yılı enflasyonunun hedef aralığının besbelli şekilde üstünde gerçekleştiği belirtilen Mektupta, “Asgari fiyatın yılda bir defa güncellenmesi, yönetilen/yönlendirilen fiyatlar ile ücret ve vergi ayarlamalarında OVP’de sunulan enflasyon varsayımlarının gözetilmesi ve para siyasetindeki sıkı duruşun ihtiyatlı maliye siyaseti ile desteklenmesi, öngörülen dezenflasyon patikasının tesis edilmesi açısından kritik bir kıymet taşımaktadır. OVP kapsamında ilan edilen fiyat istikrarı ve finansal istikrarı destek veren diğer önlemlerin de dezenflasyon sürecine katkı vermesi beklenmektedir” sözleri yer aldı.

TCMB, kanun uyarınca, hükümet ismine Hazine ve Maliye Bakanı Mehmet Şimşek’e açık mektup yayımladı. Merkez Bankası’nın internet sitesinde yer alan mektupta, taban fiyatın yılda bir kere güncellenmesi, yönetilen/yönlendirilen fiyatlar ile ücret ve vergi ayarlamalarında OVP’de sunulan enflasyon varsayımlarının gözetilmesinin değer taşıdığı vurgulandı.

“2023 yılı enflasyonu, gayenin besbelli şekilde üzerinde gerçekleşti”

Merkez Bankası Kanunu’nun 42. hususu uyarınca, enflasyon maksadına ulaşılamaması halinde TCMB’nin maksattan sapmanın sebeplerini ve alınması gereken tedbirleri Hükümet’e yazılı olarak bildirmesi ve kamuoyuna açıklaması gerektiği anımsatılan mektupta, “2023 yılı enflasyonu, hedef etrafında konulan belirsizlik aralığının bariz şekilde üzerinde gerçekleşmiştir.” sözlerine yer verildi.

Metnin, enflasyonun gayeden sapmasının sebepleri ile hedefe ulaşmak için alınan ve alınması gereken tedbirleri açıkladığı belirtilen mektupta şunlar kaydedildi:

“Bu evrakla birlikte, 2023 yılında enflasyon üzerinde tesirli olan ögelere dair tahlil ve değerlendirmeleri de içeren 2024 yılının ilk ‘Enflasyon Raporu’ ile kısa ve orta vadede enflasyon amacına ulaşmak için uygulanacak para siyasetini daha ayrıntılı olarak açıklayan ‘2024 Yılı Para Politikası’ metni ekte bilgilerinize sunulmaktadır.

2022 yılı sonunda yüzde 64,3 olan yıllık tüketici enflasyonu, 2023 yılının ilk yarısında baz tesirlerine ek olarak döviz kurundaki yatay seyir, düşen yabancı para cinsi ithalat fiyatları ve enerji sübvansiyonlarının tesiriyle gerilemiştir. Böylelikle, haziran ayında yıllık enflasyon yüzde 38,2 olarak gerçekleşmiştir.

Diğer taraftan, mali şartların tesiriyle kredi büyümesinde gözlenen yüksek oranlı artışlar, ücret güncellemeleri ve hane halkına yapılan transferler yılın ilk yarısında enflasyon üzerinde talep taraflı ögelerin tesirini besbelli hale getirmiştir. Söz konusu gelişmeler, enflasyondan korunma saiki ile cari açığın altın ve tüketim malı ithalatı kanalıyla yükselmesine neden olmuş ve finansal piyasalarda meçhullüğü artırmıştır. Ayrıyeten şubat ayında yaşanan Kahramanmaraş merkezli zelzelelerin, konut piyasası başta olmak üzere mal, hizmet ve iş gücü piyasalarında oluşturduğu arz-talep dengesizlikleri ile yeniden inşa fliyetlerinin kamu maliyesi üzerindeki kısa ve orta vadeli tesirleri enflasyon üzerindeki baskıları artırmıştır. Bu gelişmeler, fiyatlama davranışlarını olumsuz etkileyerek, yılın ilk yarısında gerileyen enflasyonun ikinci yarıda artmasına taban oluşturmuştur. 2023 yılı haziran ayında Para Politikası Kurulu (Kurul), dezenflasyonun en kısa sürede tesisi, enflasyon beklentilerinin çıpalanması ve fiyatlama davranışlarındaki bozulmanın denetim altına alınması için güçlü bir mali sıkılaştırma sürecinin başlatılmasına karar vermiştir. Bu çerçevede, haziran-aralık döneminde siyaset faizi toplamda 34 puan artırılarak yüzde 8,5 seviyesinden yüzde 42,5’e yükseltilmiştir. Nakdî sıkılaştırmayla eşanlı olarak, makroihtiyati çerçevede, piyasa sistemlerinin fonksiyonelliğini artıracak ve makro finansal istikrarı güçlendirecek şekilde sadeleşmeye gidilmiştir.

“Vergi ayarlamaları, döviz kuru gelişmeleri, ücret artışları tesirli oldu” 

2023 yılının üçüncü çeyreğinde, yurt içi talepte süregelen güçlü seyrin birikimli tesirleri, vergi ayarlamaları, döviz kuru gelişmeleri, ücret artışları, hizmet enflasyonundaki katılık ve ham petrol fiyatlarındaki ani yükseliş enflasyon dinamiklerinde tesirli olmuştur. Ayrıyeten tüm bu gelişmelerin kısa bir süre zarfında aynı anda gerçekleşmesinin fiyatlama davranışlarında oluşturduğu ek bozulma sebebiyle de enflasyon yükselmiştir. Bu gelişmeler çerçevesinde enflasyon, haziran-eylül ayları arasında 23,3 puan artarak yüzde 61,5 düzeyine ulaşmıştır. Bu artışın 4,7 puanı, vergi dahil kur tesiri hariç olmak üzere, akaryakıt fiyatlarındaki gelişmelerden; 3,8 puanı döviz kurundaki yükselişten; 2,8 puanı akaryakıt haricindeki vergi artışlarından kaynaklanmıştır. Ücret artışı ve talebin hala hayli güçlü olduğu bu devirde, şokların bir ortada gerçekleşmesinin fiyatlama davranışında oluşturduğu ek bozulmanın ise enflasyon üzerinde 10,0 puan artırıcı yönde tesiri olmuştur. Bunların dışındaki faktörlerin tesiri ise toplamda 2,0 puan ile sınırlı kalmıştır. Nakdî sıkılaştırmanın ilk tesirleri finansal şartlar üzerinde gözlenmiş, kısmen talep şartlarına da yansımaya başlamıştır. Yılın ikinci yarısında, dış finansman şartlarının besbelli şekilde güzelleştiği, rezervlerin istikrarlı artış kaydettiği, talep şartlarının cari süreçler açığına yansıyacak şekilde güç kaybetmeye başladığı, Türk lirası mevduat hissesinin yükseldiği, Türk lirası varlıklara yurt içi ve yurt dışı talebin güçlenerek arttığı gözlenmiştir.

Tüm bu gelişmeler para siyasetinin etkinliğine katkıda bulunmuştur. Yılın son çeyreği özelinde bakıldığında, mali sıkılaştırma sürecinin finansal şartlar ve iç talep üzerindeki tesirleriyle tüketici yıllık enflasyonu 3,2 puan ile sınırlı bir oranda yükselmiş, bu tesirin 2,4 puanlık çok önemli kısmı doğal gaz tüketiminin artmasıyla birlikte hanelerin ücretsiz kullanım hududunu aşmasına bağlı yukarı taraflı mekanik tesirden kaynaklanmıştır. Bu periyotta enflasyonun ana eğilimi de gerileme kaydetmiştir. Fiyatlama davranışları, bilhassa güçlü mal kümelerinde olmak üzere, öncelikle temel mallarda görece daha kuvvetli düzelme işaretleri göstermiştir. Hizmet enflasyonu katılık gösterse de talep ve maliyet şartlarına daha hassas olan ulaştırma ve yemek hizmetleri enflasyonunda da eğilim son çeyrekte yavaşlamıştır. Konut fiyatlarında süregelen aşırı artışlar ise yerini enflasyonun altında kalan bir aylık yükselişe bırakmış, öncü göstergeler yeni kiralık ilan fiyat artışlarında yavaşlamaya işaret etmiştir. Takip edilen çekirdek, istatistiksel ve model-bazlı göstergeler, yılın son çeyreği boyunca enflasyon ana eğiliminin yavaşladığına işaret etmiştir.

“Aylık enflasyonun ana eğilimi öngörülenden yüksek gerçekleşmiştir”

Böylelikle, 2023 yılsonu enflasyonu yüzde 64,8 ile yılın son Enflasyon Raporu’nda paylaşılan tahmin aralığının orta noktasına yakın gerçekleşmiştir. Son çeyrek gelişmeleri, enflasyon üzerinde tesirli olan ögelerde mali sıkılaştırmaya bağlı olarak kademeli bir geri çekilme yaşandığını ortaya koymuştur. Bu devirde, dış finansman şartları, rezervlerdeki güçlenme, cari istikrardaki güzelleşme ve Türk lirası varlıklara talep, döviz kuru istikrarına ve para siyasetinin etkinliğine katkıda bulunmuştur. 2023 sonu itibarıyla Türk lirası mevduatın hissesi, yıl içinde gerilediği yüzde 32 düzeyinden yüzde 42’nin üzerine çıkmış, tüketici kredileri yıllık büyümesi zirve noktası olan yüzde 60’tan yüzde 40’ın altına, 12 aylık birikimli altın ve tüketim malı ithalatı yıllık büyümesi ise zirve noktası olan yüzde 125’ten yüzde 53’e gerilemiştir. Heyet 2024 yılına girildiğinde, siyaset faizini ocak toplantısında yüzde 45’e yükseltmiş, şubat ayında ise nakdî sıkılaştırmanın gecikmeli tesirleri ve mali transferi destekleyen diğer siyaset adımlarını da göz önünde bulundurarak sabit tutmuştur. Mart ayına gelindiğinde ise, aylık enflasyonun ana eğilimi öngörülenden yüksek gerçekleşmiş, yakın periyoda ilişkin göstergeler yurt içi talepte dirençli seyrin sürdüğüne işaret etmiştir.

“Enflasyon görünümünde bariz ve kalıcı bir bozulma öngörülmesi durumunda para siyaseti duruşu sıkılaştırılacaktır”

Bu bağlamda Şura, enflasyon görünümündeki bozulmayı dikkate alarak mart ayı toplantısında siyaset faizini yüzde 50 seviyesine yükseltmiştir. Ayrıyeten, operasyonel çerçevede değişikliğe giderek, Merkez Bankası gecelik vadede borçlanma ve borç verme oranlarının bir hafta vadeli repo ihale faiz oranına kıyasla-/+ 300 baz puanlık bir marj ile belirlenmesine karar vermiştir. Operasyonel çerçevedeki değişiklik, faiz oranlarının geldiği yüksek düzey göz önünde bulundurularak yapılan teknik bir düzeltme olup bir hafta vadeli repo ihale faiz oranı temel siyaset faizi olarak kullanılmaya devam edilecektir. TCMB aylık enflasyonun ana eğiliminde besbelli ve kalıcı bir düşüş sağlanana ve enflasyon beklentileri öngörülen tahmin aralığına yakınsayana kadar sıkı para siyaseti duruşunu sürdürecektir. Enflasyon görünümünde bariz ve kalıcı bir bozulma öngörülmesi durumunda ise para siyaseti duruşu sıkılaştırılacaktır.

“Hizmet enflasyonundaki katılık, enflasyon beklentileri, jeopolitik riskler ve besin fiyatları enflasyon üzerindeki riskleri canlı tutmaktadır”

Para siyasetindeki kararlı duruşun; yurt içi talepte dengelenme, Türk lirasında gerçek pahalanma ve enflasyon beklentilerinde düzelme vasıtası ile aylık enflasyonun ana eğilimini düşüreceği ve dezenflasyonu 2024 yılının ikinci yarısında tesis edeceği öngörülmektedir. TCMB’nin temel amaçladığı ve önceliği fiyat istikrarını sağlamaktır. Para siyaseti bu emel doğrultusunda oluşturulacaktır. Bir hafta vadeli repo ihale faiz oranı siyaset faiz oranı olmayı sürdürecek, kredi büyümesi ve mevduat faizinde öngörülenin dışında gelişmeler olması durumunda ise nakdî transfer düzeneğini destekleyecek siyaset adımları atılmaya devam edilecektir. 2024 Para Siyaseti metninde belirtildiği gibi, enflasyonun gelecek periyottaki seyri konusunda iktisadi ünitelere rehberlik etmesi öngörülen göstergeler, kısa vadede enflasyon iddiaları, orta vadede ise enflasyon maksadıdır. Bu çerçevede, para siyaseti enflasyonu geriletecek ve orta vadede yüzde 5 amacına ulaştıracak mali ve finansal şartları sağlayacak şekilde belirlenmeye devam edilecektir. Nakdî duruşun sürdürülmesi ile enflasyonun 2024 yılı sonunda yüzde 36 olarak gerçekleşeceği, 2025 yılı sonunda yüzde 14 ve 2026 yılı sonunda ise yüzde 9 düzeyine geriledikten sonra yüzde 5 seviyesinde istikrar kazanacağı öngörülmektedir. Hizmet enflasyonundaki katılık, enflasyon beklentileri, jeopolitik riskler ve besin fiyatları enflasyon üzerindeki riskleri canlı tutmaktadır.

“Asgari fiyatın yılda bir defa güncellenmesi, öngörülen dezenflasyon patikasının tesis edilmesi açısından kritik bir ehemmiyet taşımaktadır”

Dezenflasyon sürecinde para ve maliye siyasetlerinin eş güdümü büyük kıymet arz etmekte olup öngörülebilirliğin artmasını sağlayan Orta Vadeli Program (OVP, 2024-2026) ile somutlaşmış olan kamu siyasetlerine dair varsayımlar TCMB’nin enflasyon iddialarına yansıtılmıştır. Bu kapsamda, minimum fiyatın yılda bir defa güncellenmesi, yönetilen/yönlendirilen fiyatlar ile ücret ve vergi ayarlamalarında OVP’de sunulan enflasyon varsayımlarının gözetilmesi ve para siyasetindeki sıkı duruşun ihtiyatlı maliye siyaseti ile desteklenmesi, öngörülen dezenflasyon patikasının tesis edilmesi açısından kritik bir değer taşımaktadır. OVP kapsamında ilan edilen fiyat istikrarı ve finansal istikrarı destek veren diğer önlemlerin de dezenflasyon sürecine katkı vermesi beklenmektedir. OVP’de ilan edilen orta vadeli gayelere dezenflasyon patikasıyla uyumlu olacak şekilde bağlı kalınması, fiyat istikrarının tesis edilmesinde kritik rol oynayacaktır. Diğer taraftan, enflasyondaki katılık ve oynaklıkları azaltacak yapısal ıslahatlara devam edilmesi ve arz kapasitesini geliştirecek teknolojik ve dijital dönüşümün desteklenmesi, fiyat istikrarına ve bundan ötürü toplumsal refaha orta ve uzun vadede olumlu katkıda bulunacaktır. Bu kapsamda TCMB, yapısal ögeleri tahlil etmeye, ilgili siyaset teklifleri geliştirmeye ve enflasyonla mücadelenin kıymeti konusunda ilgili paydaşlar ve kamuoyu nezdinde farkındalık oluşturmaya yönelik çalışmalarına devam edecektir.”