Tahıl koridoru rafa mı kalktı, hangi alternatifler gündemde?

Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın dün Soçi’de Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin ile yaptığı görüşmesinde, Tahıl Koridoru Mutabakatı’nın devamına ilişkin somut ve umut verici bir sonuç çıkmadı. Global besin krizinin önlenmesi için hayati değerde görülen tahıl koridorunun kısa vadede yeniden canlanmasına yönelik beklentiler azaldı.

Dünyanın iki çok önemli tahıl üreticisi olan Rusya ve Ukrayna, bu süreçte ürünlerini alternatif yollarla dünya pazarlarına taşımayı planlıyorlar. Türkiye ise eforlarını Eylül ayı ortasında toplanacak Birleşmiş Milletler (BM) Genel Kurulu kapsamında sürdürmeyi öngörüyor.

Erdoğan-Putin görüşmesinde gündemdeki en çok önemli bahis, Temmuz 2022’de imzalanan ve Rusya’nın bu yıl çekildiği Tahıl Koridoru Mutabakatı’nın yeniden hayata geçirilmesiydi.

Erdoğan, Birleşmiş Milletler (BM) Genel Sekreteri Antonio Guterres’in Rusya’nın taleplerinin karşılanması için geliştirdiği yeni teklifler konusunda Putin’i ikna etmek ve böylelikle Türk diplomasisinin en çok önemli başarılarından olan tahıl koridorunu yeniden canlandırmak istiyordu.

Ancak Putin, Erdoğan’la orak basın toplantısında Guterres’in tekliflerinin vaatten öteye geçmediğini, Batı’nın Rus ürünlerinin önündeki mahzurların kaldırılmasına yeşil ışık yakmadığını söyledi. Putin, bu basamakta tahıl koridorunun yeniden yaşama geçirilmesinin mümkün olmadığını kaydetti.

Putin ayrıyeten, Batı’nın iddialarının bilakis, besin fiyatlarının azaldığını ve tahıl arzı konusunda da sorun bulunmadığını, Rusya açısından muahedeye hemen dönmeyi gerekli kılacak bir durum olmadığını söyledi.

Rusya’nın konumuna ilişkin daha açık bilgilendirmeyi ise Cumhurbaşkanı Erdoğan yaptı. Soçi görüşmesi dönüşü gazetecilere açıklama yapan Erdoğan, Rusya’nın sürece yeniden katılmak için iki temel kaidesinin olduğunu açıkladı.

“Rusya’nın iki tane özel isteği var. Birisi Rusların tarım bankasının SWIFT sistemine bağlanması” diyen Erdoğan, Rusya’nın çok önemli bir tahıl ihracatçısı olduğunu ve 62 yıldır dünya pazarlarına satış yaptığını kaydetti.

Erdoğan, “Satışın devamı için iki şeyin hayata geçmesi lazım. Birincisi satış sonucu parayı alması gerekiyor, ikincisi de taşımada kullanılan gemilerin sigortalanması gerekiyor” dedi ve ekledi:

“Gemilerin Avrupa ya da öteki limanlara mal taşıyabilmesi için sigorta edilmesi koşul. Yaptırımlardan ötürü İngiliz merkezli sigorta şirketi, gemilerin sigortasını yapmıyor.

“Rus bankalarının SWIFT sisteminden çıkartılması sebebiyle de para transferi olmuyor, bunun ikisinin mümkün olmasını Ruslar koşul koşuyorlar.”

SWIFT, paranın uluslararası transferini sağlayan finansal altyapı.

Erdoğan, Guterres’in mektubunda Rusya’nın talep ettiği şekilde direkt SWIFT’e dönüş yerine aracılık sistemi teklif ettiğini söyledi. BM Genel Sekreteri, benzeyen bir öneriyi Mayıs ayında da yapmış lakin Rusya o zaman da öneriyi reddetmişti.

Bunun dışında Putin’in Batı’ya tenkitlerini anımsatan Erdoğan, “Sayın Putin ‘Bana karşı bunlar (Batı) edimlerini yerine getirmiyor, getirmediği için de ben bu bahiste bunlarla müşterek bir çalışmanın içine girmem’ diyor” tabirleriyle, Rusya’nın Karadeniz tahıl koridoruna dönüşünün aslında öngörülenden daha da zor olduğunu kayda geçirmiş oldu.

Kremlin Sözcüsü Dmitry Peskov da Rus basınına yaptığı açıklamada, tahıl koridoru mutabakatının çok taraflı bir uzlaşma olduğunu, ikil temaslarla çözülmesinin imkanlı olmadığını, bilhassa Batılı güçlerin uzlaşmaz tutumu sebebiyle tıkanıklığın yaşandığını söyledi.

Rusya’nın alternatifleri neler?

Tahıl Koridoru Mutabakatı’nı gündeminden düşüren Rusya, Putin’in Afrika Zirvesi’nde verdiği söz üzerine, en yoksul Afrika ülkelerine bedelsiz yahut çok uygun fiyatla tahıl eseri satışına odaklandı.

Rusya Dışişleri Bakanı Sergey Lavrov, geçen hafta Moskova’da Dışişleri Bakanı Hakan Fidan ile düzenlediği birlikte basın toplantısında bu adımın ilerki haftalarda atılacağını belirtmiş; bir soru üzerine, bunu tahıl koridoruna alternatif bir yol olarak düşünmediklerini söylemişti.

Ancak Lavrov, tahıl koridorunun geleceğinin meçhul olduğunu, tahıldan yoksun kalacak Afrika ülkelerinin zarara uğramaması için bu adımı atacaklarını kaydetmişti.

Bu plana göre Rusya, 1 milyon ton tahılı işlenip una dönüştürülmek üzere Türkiye’ye gönderecek ve buradan da tekrar bedelsiz şekilde en az gelişmiş 6 Afrika ülkesine ulaştıracak.

Türk şirketlerinin faal olarak yer alacağı plana Katar’ın da finansal dayanakla girmesi öngörülüyor. Lakin Peskov, bugün basına yansıyan açıklamalarında, şimdi Katar’ın iştirakiyle ilgili bir gelişme olmadığını kaydetti.

Bu planın ötesinde Rusya, Karadeniz güzergahı dışındaki yollarla tahıl ihracatı yapmayı bundan sonra da sürdüreceğini ve besin piyasasını istikrarlı bir halde tutmaya çalışacağını kayda geçiriyor.

Ukrayna, tahılını nasıl satacak?

Tahıl Koridoru Muahedesi’nin sona ermesi ve inançlı koridorların iptal edilmesi en çok Ukrayna’nın ziyanına oldu. Muahedenin uygyulanmasından 18 Temmuz 2023’e kadar 33 milyon tahılı dünya pazarlarına taşıyan Ukrayna ve Batılı ortakları, tahıl ihracının devamı için farklı senaryoları gündeme taşıyorlar.

Tahıl koridorunun uygulanmasında yaşanan ıstıraplar sonrasında Ukrayna, tahılını kara yoluyla Doğu Avrupa ülkelerine satmaya başlamış fakat bu yerel üreticilerin itirazına neden olmuştu.

Avrupa Birliği (AB); Polonya, Bulgaristan, Macaristan, Romanya ve Slovakya’nın teşebbüsü üzerine vergisiz AB pazarına giren Ukrayna tahılına 15 Eylül’e kadar yasak koymuştu. Yerel üreticiler yasağın daha da uzaması için Brüksel’e baskıda bulunuyorlar.

Bu ortada, Avrupa basınına göre, Litvanya, Letonya ve Estonya; Ukrayna tahılının Baltık Denizi’ndeki limanları aracılığıyla dünyaya pazarlanması için AB’nin yardımını istedi.

Ancak milyonlarca ton tahılın karayoluyla Baltık Denizi’ne taşınmasının çok büyük maliyet ve zaman gerektireceği, bu nedenle bu alternatifin çok da uygulanabilir olmadığı değerlendirmelerine neden oluyor.

Bu gelişmeler, Ukrayna’nın tahılını Karadeniz dışında öbür bir yolla dünya pazarlarına satmasını neredeyse olanaksız hale getiriyor.

Ukrayna’nın Türkiye’ye de sunduğu alternatif güzergah, tahılı taşıyacak gemilerin Romanya ve Bulgaristan kara sularından seyrederek Türk boğazlarına ulaşmasını içeriyor.

Gemilerin böylelikle muhtemel Rus saldırısına maruz kalmadan dünya pazarlarına açılabileceği hesap ediliyor.

Türkiye: Rusya’sız olmaz

Türkiye, bu senaryoya güvenlik açısından soğuk bakıyor. Tahıl koridorunun işletilmesi için Rusya’nın kesinlikle işin içinde olması gerektiğini kaydeden Ankara, tek taraflı işletilecek bir düzeneğin Karadeniz’de bugüne kadar korunan ortamın bozulmasına ve çatışmanın bu bölgeye yayılmasına neden olabileceği telaşını dile getiriyor.

Rusya da 20 Temmuz’da yaptığı açıklamada, tahıl teşebbüsün sona ermesinden sonra Ukrayna’ya doğru seyreden her gemiyi askeri kargo taşıyan araç olarak nitelendireceğini kaydetmişti.

Erdoğan’ın Putin ile görüşmemesinden sonuç çıkmamasına rağmen tahıl teşebbüsünün yeniden canlandırılması için gayretlerini sürdüreceği öngörülüyor.

Bu hususun hem G20 Tepesi’nde hem de BM Genel Kurulu’nda Erdoğan’ın çok önemli başlıklarından biri olacağı kaydediliyor. Erdoğan, basına yaptığı açıklamada, Guterres ile New York’ta görüşeceğini de açıkladı.

Bununla birlikte tahıl koridorunun geleceğine ilişkin anahtarın başta ABD ve İngiltere olmak üzere Batılı ülkelerde olması, Erdoğan’ın bu ülkelerle teması açısından da çok önemli olacak.

Rusya’nın iki temel kaidesinden SWIFT’e dönüş için ABD’nin, gemilerin sigorta süreçleri için de İngiltere’nin yüklü söz sahibi olması ve bu ülkelerin Rusya’ya karşı en sert hali almış olmaları, tahıl koridorunun geleceği açısından olumsuz niyetlerin güçlenmesine neden oluyor.