Türkiye, 74 yıl önce bugün Avrupa Konseyi’ne üye oldu

Türkiye’nin Avrupa çapında insan hakları, demokrasi ve hukukun üstünlüğünü savunmak amacıyla 1949’da kurulan Avrupa Kurulu’na katılmasının üzerinden 74 yıl geçti. 

Avrupa Kurulu, 5 Mayıs 1949’da insanlık tarihinin en karanlık devirlerinden 2. Dünya Savaşı’nın bitişinden 4 yıl sonra Belçika, Birleşik Krallık, Danimarka, Fransa, Hollanda, İrlanda, İsveç, İtalya, Lüksemburg, ve Norveç tarafından kuruldu. Türkiye, Konsey’e üyelik için muahedeyi 1949’da imzaladı ve 13 Nisan 1950’de imzaladı.

Türkiye ve Yunanistan, AK’ye kurulmasından sonra katılan ilk ülkeler olduğu için ilk imzacı 10 ülkeyle birlikte “kurucu üye” kabul ediliyor. 

Yaygın inancın aksine Avrupa Birliği ile organik bir bağı bulunmayan Avrupa Kurulu’nun mevcut olarak 46 üyesi bulunuyor. Ukrayna’yı işgali nedeniyle Rusya, 16 Mart 2022’de Bakanlar Komitesi tarafından alınan karar ile üyelikten çıkarıldı. 

Konsey’in en büyük kazanımı: AİHM

DW’den Kayhan Karaca’nın derlemesine göre Avrupa Kurulu kuruluşundan bu yana Avrupa devletleri için her zamandoğrudan bağlayıcı yüzlerce mukavele, anlaşma ve protokol hazırladı. Bunların başında Avrupa İnsan Hakları Mukavelesi (AİHS) geliyor. Türkiye de 1949-1950 yıllarında AİHS’yi hazırlayan 12 Avrupa ülkesinden biri olarak tarihe geçti. Fakat siyasi tercih ya da nedenlerden dolayı bu mukaveleyi kendi vatandaşlarına 1989 yılına kadar fazla gördü. Mukaveleyi vatandaşlarına açtığında ise hem insan hakları alanında diğer Avrupa Kurulu ülkeleri ile ara çok açılmış hem de Soğuk Savaş bitmiş ve Avrupa’da yeni bir konjonktür oluşmuştu.

İşte bu yeni konjonktür kapsamında 1990’lı yılların başlarından itibaren Avrupa Kurulu bünyesinde demokrasi, insan hakları ve hukukun üstünlüğü alanlarında orijinal kontrol sistemleri oluşturulmaya başlandı. Avrupa İşkenceyi Tedbire Komitesi (CPT), Avrupa Irkçılık ve Yabancı Düşmanlığıyla Mücadele Kurulu (ECRI), Venedik Komitesi, Avrupa Kurulu Yolsuzluğa Karşı Devletler Topluluğu (GRECO), AKPM kontrol sistemi, Avrupa Kurulu İnsan Hakları Komiseri ve son olarak da Bayana Yönelik Şiddet ve Aile İçi Şiddetle Mücadele Uzmanlar Grubu (GREVIO) benzeri organlar kuruldu. AİHM de 1998’de tek bedenli gerçek bir Divan haline gelecekti.

Türkiye, AİHM kararlarını uygulamıyor

Avrupa Kurulu’na bağlı bir kurum olan Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi kararlarını Türkiye’nin uygulamaması, son vakitler Türkiye’nin Avrupa Kurulu üyeliği kapsamında en çok tartışılan hususlardan biri haline geldi. AİHM, AK tarafından “Avrupa İnsan Hakları Mukavelesinde garanti altına alınan hakların kullanılmasını teminat altına alan daimi yargı organı” olarak niteleniyor. 

Avrupa Kurulu, AİHM’in ‘derhal serbest bırakın’ kararına karşın Osman Kavala’nın tahliye edilmemesinin akabinde Türkiye hakkında “ihlal süreci” başlatmıştı. 2023’ün Eylül ayında yapılan toplantılarda Bakanlar Komitesi, bir sefer daha Kavala’nın serbest bırakılması için davet yaparken yaptırım kararı vermedi. 

Bakanlar Komitesi, 2023’ün Mart ayında da  AİHM’nin Selahattin Demirtaş ve Osman Kavala hakkında verdiği kararı yerine getirmediği gerekçesiyle Türkiye’yi denetledi. Kurul, Kavala için ‘diyaloğu sürdürme’, Demirtaş’ın da derhal serbest bırakılması daveti yaptı.

AİHM’in Osman Kavala kararı neydi?

AİHM kararlarının infazı Avrupa Kurulu Bakanlar Komitesi tarafından denetleniyor. Bakanlar Komitesi, AİHM’nin 10 Aralık 2019 tarihli Osman Kavala kararı yerine getirilmediği gerekçesiyle 2 Şubat 2022 tarihinde Türkiye hakkında “ihlal prosedürü” ismi verilen süreci başlatmış, bu kapsamda Türkiye’nin Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nden kaynaklanan yükümlülüklerini yerine getirip getirmediğini AİHM’ye sormuş, AİHM 11 Temmuz 2022 tarihinde Osman Kavala kararının yerine getirilmediğine hükmetmişti.

Kavala’nın avukatları bu yıl Ocak ayında AİHM’e yeni bir dava müracaatında bulundu. Müracaat AİHM’nin 2019 yılında verdiği kararla ilgili ihlal sürecinin devamı ve Kavala hakkında Türk mahkemeleri önünde 28 Eylül 2023 tarihinde mutlaklaşmış mahkumiyet kararına ilişkin hak ihlali tezlerini kapsıyor. Müracaat şimdi AİHM tarafından Türk hükümetine bildiri edilmedi.

AKPM’nin her yıl insan hakları aktivistlerine verdiği Vaclav Havel İnsan Hakları Ödülü’ne geçen yıl Osman Kavala layık görülmüş, mükafatı 9 Ekim 2023 tarihinde Strasbourg’da düzenlenen bir merasimle Kavala ismine eşi Ayşe Buğra Kavala almıştı.