Türkiye’de sığınmacı ve göçmenler adli yardıma erişebiliyor mu?

Ancak Mülteci Hakları Merkezi’nin (MHM) 2019’un Ocak ayında yayımlanan “Türkiye’de Sığınmacı ve Göçmenlerin Adli Yardıma Erişimi: Tespitler ve Öneriler” raporunda, iyileştirme için çeşitli adımların artmasıyla birlikte, sığınmacı ve göçmenlerin adli yardım çerçevesinde sağlanan hizmetlere erişiminin şimdi “arzu edilen seviyede olmadığı” belirtiliyor.

TBB yönetim kurulu üyesi Av. Ali Bayram da, “Özellikle Kürtlerin yahut yabancıların, süreksiz olarak muhafaza altında yahut süreksiz olarak Türkiye’ye yerleşmiş bireylerin, kâfi derecede Türkçe bilmediği için meramını anlatamayan, ekonomik şartları da uygun olmadığı halde herhangi bir adli yardımdan yararlanamayan, avukat tutamayan, müdafisi olmadığı için de kendisini gereğince savunamayan yahut savunma argümanlarından yoksun kalan insanlar, Türkiye’de kronik bir problem” dedi.

Bu sorunun soruşturma aşamasında, kişinin gözaltına alındığı an itibariyle başladığını ve yargılama müddetinin sonuna kadar sürdüğünü ekledi. 

‘Avukatsız ve tercümansız şekilde sözleri alınıyor’

Ceza Muhakemesi Kanunu’nun (CMK) 147. unsuruna göre, şüpheli ya da sanığın ifadesi alındığı sırada bireye taban hakları hatırlatılırken müdafi seçme hakkının bulunduğu ve ifade ya da sorguda hazır bulunabileceği bildirilmek zorunda.

Fakat Av. Bayram uygulamada durumun farklı olduğunu belirtiyor:

“Şahıs yakalandığında yahut gözaltına alındığı anda şimdi sorgusu yapılmadan, ifadesi alınmadan taban haklarının hatırlatılması lazım. Kendisini ifade edebileceği bir lisanda, lehine olan kanıtları bildirme, toplatma yahut meramını anlatabilecek minimum tercümanlık şartlarından istifade edebilmesi gerekiyor.

“Fakat kolluk kuvvetlerinin Türkiye’de ortaya koyduğu bir pratik var. Bu insanların avukatsız bir şekilde tabirlerine başvuruluyor. Buna kimi yerde ‘mülakat’, kimi yerde ‘ön ifade’ deniliyor. İstenilen sorular soruluyor. Bu soruların yanıtları bir şekilde sanıktan alınıyor. Bu suretle de suçlamaların teyidi mahiyetinde tahminen de sanığın iradesinin sakat olduğu bir ortamda elde edilen kanıtlarla, bilgilerle örülü olan ‘ifade metni’ düzenleniyor.

“Bu kademeden sonra beş yıl ve üzerinde ceza gerektiren bir suçlamayla karşı karşıyaysa, şahsın sözünün alınması ve bu konuda avukat görevlendirmesi yapması gerektiğine dair baroyla bağlantıya geçiliyor.”

Bu durumda avukata sadece meşrulaştırıcı bir görev düştüğünü belirten Bayram, bu beyanların; kişi kendini savunma imkanına sahip değilken ve kendi lisanında mütercim tercüman olmaksızın, tahminen bir şekilde iradesi baskılanarak yahut zorlanarak alındığı için “hukuka aykırı” olduğunu vurguluyor.  

Bayram, bu “ön metin” denilen uygulamanın “pratikte herkes tarafından bilindiğini lakin Adalet Bakanlığı’na yahut herhangi bir savcılığa sorulduğunda kurumsal olarak reddedildiğini” belirtiyor. Kendisinin bu durumu Yargıtay üyelerinin, hakim ve savcıların bulunduğu toplantılarda dile getirdiğini, onların da durumdan haberdar olduğunu ekliyor: “Ancak yazılı olarak bunu reddedeceklerdir”.

BBC Türkçe’nin ulaştığı Adalet Bakanlığı, bu bahiste yönelttiğimiz sorulara yanıt vermedi.

“Biz çağırıldığımızda bazen polis memurunun tercüman olarak kullanılmasıyla çoktan soruların sorulduğunu görüyoruz” diyen Bayram, bu ‘bilgi alma tutanağı’nın savcılığın önüne konulduğunu ve savcının da bunun üzerinden sorularını şekillendirdiğini vurguluyor: “Çok açık bir yönlendirme var.”

Baro telekonferansla çeviri yardımı sağlıyor

Yargılama aşamasında kişi tercüman talep edebiliyor lakin baroların çeviri ofislerinde her lisanda uzman tercüman bulundurulamıyor. Av. Gürkan Altun, TBB’nin mütercim çeviri ofisi olduğunu, buradan telekonferans sistemi ile çeviri yardımı sağlandığını ve şahsa sürecin anlatıldığını belirtiyor:

“Her baronun adli yardım ünitesinde her lisanı konuşan tercüman yok. Adli yardım bütçeleri kısıtlı ve sınırlı. Birçok ilde, bilhassa Ankara, İstanbul ve İzmir gibi, baro görevlendirmeyi yapıyor, avukatı atıyor ama meslektaşımız vekalet fiyatını bir, bir buçuk yıl sonra alabiliyor, baronun yaptığı sıralama gereği.”

Altun, cezası mutlaklaşmış şahısların, yani mahkumların savcılık tarafından cezaevine teslimi sonrasında en geç bir hafta içinde hazırlanan müddetname çerçevesinde, cezaevinden ne zaman ayrılacağının belirlendiğunu belirtiyor.

Ancak cezası katılaşmamış, tutuklu olan bireylerin mahkeme kararıyla aylarca önlem hedefli cezaevinde kalabildiğini ekliyor.

‘Ceza beş yılın altında ise avukatsız yargılanıp karar giyebilir’

Beş yılın altında mahkumiyetle sonuçlanacak bir suçun söylediği söz edilen olması durumunda bedelsiz müdafi atanmasının mümkün olmadığını belirten Altun, tekrar de gözaltına alınan her şahsın CMK 147. madde yeterince taban hakları olduğunu söylüyor.

Bu durumda avukat bulundurma, susma, yakınıyla irtibat kurma benzeri taban hakların usulen hatırlatıldığını belirten Bayram, kişinin avukatsız bir şekilde yargılanıp çarçabuk karar giyebileceğini ekliyor:

“Müdafi yardımından yararlanmak istiyorsa bunu ilgili kolluk ünitesine, savcılığa yahut mahkemeye şahsın şahsen talep etmesi lazım yazılı olarak. Ya da bu hak hatırlatıldığında ‘ben avukat hizmetinden yararlanmak istiyorum’ demesi lazım. Bu durumda barodan avukat isteniyor. Ama ceza alması halinde adli hizmet aldığı için yargılama masraflarından kendi sorumlu oluyor.”

Kişi avukat fiyatını karşılayamayacak maddi durumda ise, maddi durum tespiti için ilgili kurumlardan evrak sunulması gerekiyor. Altun’un aktardığına göre, lisan sorunu bu hususta sorun olabilse de baroya ulaşan bireye istenen dokümanlar TBB çeviri ofisinden telekonferans formülüyle anlatılıyor.

‘Geri gönderme merkezlerinde şahsî olarak avukata erişim engellenebiliyor’

Öte yandan MHM raporuna göre, kişi şayet idari nezaret yani geri gönderme merkezinde ise adli yardım ofislerine erişim konusunda meseleler yaşanıyor.

Bu durumlarda pratikte avukata erişimin şahsî olarak engellenmeye çalışıldığını belirten Altun, yürütmeyi temsil eden geri gönderme merkezlerinin genel siyaset olarak kişinin Türkiye’de kalmasını istemediğini belirtiyor:

“Ancak kişinin bir yakını vasıtasıyla da olsa baroya ulaşması durumunda, atanan avukat, kişinin sınır dışı edilmesi ömür bütünlüğüyle ilgili önemli tehlike oluşturuyorsa, Türkiye’de kalması mecburî ve gerekliyse, yasalar da bu hakkı veriyorsa, onu sonuna kadar kullanıyorlar. Bu nedenle de pek sevilmiyorlar ve birtakım yerlerde avukata erişim ferdî hareketlerle engelleniyor olabilir. Fakat bize ulaşırlarsa barolar harekete geçiyor”.    

TBB, Birleşmiş Milletler Mülteciler Yüksek Komiserliği’yle (UNHCR) ile adli yardım, türel destek ve çeviri takviyesi için ortak bir proje yürütüyor. 2018’den bu yana devam eden proje ödenek yetersizliği sebebiyle 2022’de bitse de, birkaç hafta önce yeni bir protokol imzalandı ve projeye dahil olan baro sayısı 36’ya çıkarıldı.