Uluslararası insan hakları avukatı William O’Neill: Savaş hukukunun sonuna geldik, güncelleme şart; Türkiye’nin de savaşın sona ermesinde çıkarı var

Uluslararası Ceza Mahkemesi 24 Kasım’da İsrail’in itirazını reddedip İsrail Başbakanı Binyamin Netanyahu ve onun yakınlarda görevden aldığı eski İsrail Savunma Bakanı Yoav Gallant hakkında “insanlığa karşı işlenen suçlar ve savaş suçları” nedeniyle yakalama kararı çıkarttı.

Netanyahu hükümeti 7 Ekim 2023’te Hamas’ın Gazze’den İsraillilere yönelik yaptığı örneği görülmemiş atağa karşılık olarak başlattığı ve zamanla sonlarını Lübnan’a kadar genişlettiği operasyonlarında uluslararası savaş hukuku ve insan hakları hukukunu çiğnemekle suçlanıyor.

7 Ekim’de verilen bin 200’den fazla sivil İsrail kayıpları ve Hamas’ın elinde hâlâ bir kısmı esir tutulan 250 İsrailli ve diğer ülke vatandaşı rehineler nedeniyle evvelce yasal müdaf hakkını kullandığı argümanını dünya kamuoyunun büyük oranda kabul ettiği İsrail, aradan geçen bir yıldan fazla sürede bugün bu hakkını suistimal edip Filistinlilerin kolektif olarak cezalandırıldığı ve 40 binden fazla kişinin öldüğü bir kıyıma döndürmekle itham edildiği operasyonları nedeniyle büyük tepki çekiyor.

Hastane ve okul benzeri sivillerin sığındığı binaların İsrail tarafından savaşta legal hedef haline getirilmesi de pek çok türel soruyu beraberinde getiriyor:       

Savaşın kuralları olur mu? Askeri maksatların dışındaki sivillerin yaşadığı yerlerin bombalanması sonucu oluşan “ikincil hasar” (collateral damage) ve yaşanan can kaybından kim sorumlu? Silahlı kümelerin davaları ne olursa olsun bir devlete savaş açmaya yetkisi var mı? Bir devletin de silahlı grupları ya da bir öteki devleti bombalamasının tüzel boyutu nedir? Savaş hukukunda geçen “orantılılık”, ne manaya geliyor? Bir tarafın savaşı kurallarına göre yürütmemesi diğer tarafa da “karşılıklılık ilkesi” gereği aynı kural ihlali hakkını verir mi? “Etkili uyarı” hakikaten uygulanabiliyor mu?

Bu soruları geçen yıl Birleşmiş Milletler İnsan Hakları Yüksek Kurulu tarafından Haiti’deki insan hakları ihlallerini araştırmakla görevlendirilen ve yıllardır Ruanda’dan Bosna’ya sayısız çatışmada uzman olarak görev yapmış olan uluslararası insan hakları ihlalleri uzmanı avukat William O’Neill’e sorduk. Kendisi Birleşmiş Milletler ismine değilse de bir avukat olarak sorularımıza dürüstçe yanıtlar verdi. Kısaltılıp editlediğimiz mülakat Uluslararası Ceza Mahkemesi’nin İsrail Başbakanı ve Savunma Bakanı ile ilgili kararından önce yapılmış ve güncellenmiştir.

William O’Neill

“Ne yazık ki savaş kanun dışı değildir ve yasalar savaşı daha insani hale getirmek için vardır”

– İsrail ile Filistinli ve Lübnanlı silahlı gruplar ve İran arasındaki mevcut silahlı çatışmaya hangi uluslararası insani hukuk uygulanır?

Aynı anda hem uluslararası bir silahlı çatışma hem de uluslararası olmayan bir silahlı çatışma olabilir. Bu Bosna’da da oldu.

İsrail ve İran hadisesi açıkça uluslararası bir silahlı çatışmadır. Bir devlet öbür bir devlete saldırıyor. Lübnan ve İsrail için de aynı şeyi savunabilirsiniz, fakat Lübnan Devleti İsrail’e saldırmıyor. Yeniden de Hizbullah’ın Lübnan Devleti’nin büyük bir kısmı üzerinde makul bir tesiri, hatta denetimi var. Her durumda, Hizbullah ve Hamas açıkça devlet dışı aktörler. Bundan Ötürü İsrail ile her biri arasındaki çatışma uluslararası olmayan bir çatışmadır.

Uygulanan biraz farklı kurallar var lakin temel kurallar aynı olmasa bile çok benzer olacaktır. Herkesin ihlal ettiği kural, savaşçılar ile savaşçı olmayanlar arasında ayrım yapmamak benzeri görünüyor. Bir devlet, askeri fliyetlerini savaşçılara yöneltmek için mümkün olan her şeyi yapmalıdır. Silahlı çatışma maddeleri, savaşçıların diğer savaşçılarla savaşmasıyla ilgilidir. Ne yazık ki savaş kanun dışı değildir ve yasalar savaşı daha insani hale getirmek için vardır. Bunun kulağa bir çelişki benzeri geldiğini biliyorum.

İnsanların kuralların olduğunu ve kuralların savaşçı olmayanlara verilen zararı en aza indirmek için olduğunu anlamalarının çok önemli olduğunu düşünüyorum. Devlet dışı aktörlerin sıklıkla savaşçı olmayanlarla iç içe geçtiği muhakkak çatışma tiplerinde bu hakikaten zordur. Bazen durum böyledir ama bazen de kasıtlıdır. Davalar açılacaksa, gerçekleri bulanların, gazetecilerin ve yasal soruşturmacıların işini zorlaştırır. Yeniden de sivillere verilen zararı en aza indirmek için her mümkün adımı atmanın yükünü ve sorumluluğunu hafifletmez.

Bu durum Orta Doğu’ya has de değil: Ukrayna, Sudan, Haiti, Myanmar… Birçok çatışma artık buna benzer bir gerçeklikte. Açıkçası, kimi insanlar savaş maddelerinin güncellenmesi gerektiğini, zira kırklı ve yetmişli yıllardan kalma olduğunu ve çok şeyin değiştiğini savunuyor. Tahminen de bunların bir kısmını yeniden düşünmemiz gerekiyor.

– İşgale karşı direniş ve güç dengesizlikleri de dahil olmak üzere siyasi bağlam, uluslararası insancıl hukuk kapsamındaki tahlili etkiliyor mu?

Hızlı karşılık “Hayır.” Bu tamamen mevzunun dışında. Bu argüman Güney Afrika’da ANC (Afrika Ulusal Kongresi) ile çokça dile getirildi: “Biz çok küçüğüz ve Güney Afrika ordusu çok güçlü, direnebilmemizin tek yolu bazen bombalar koymak ve sivillerin zarar görmesi.”

Üzgünüm, mevzu yasaya geldiğinde buna benzer argümanlar kabul edilemez. Siyasi bağlam, güç dengesizliği, sebep, savaştığınız neden, vesairenin bahsettiğimiz prensiplerle hiçbir ilgisi yok. Yasa, çatışmayı siviller için mümkün olduğunca az ziyanlı hale getirmeye çalışmakla ilgilidir.

Rehinelerin durumu

– Rehin alma, uluslararası insani hukuk kapsamında izin veriliyor mu?

Hayır, bu bir savaş suçu. Rehin alma, her türlü çatışmada tüm taraflar için kesinlikle yasaktır. Cenevre Mukavelelerinin çok önemli bir ihlalidir. Sorumlular, elbette tutuklayabilirseniz, Uluslararası Ceza Mahkemesi’nde ya da Yerel mahkemelerde ya da kozmik yargı yetkisi altında cezalandırılabilirler.

Bu, bilhassa Avrupa’da savaş hatalarında uygulandı lakin rehin alma konusunda pek de o denli olmadı. Bilhassa Fransa, İspanya, Belçika, İsveç’te yakalandığı iddia edilen failler, bu ülkelerin hiçbirine yakın olmayan, bu ülkelerin vatandaşlarına karşı işlemedikleri eylemler nedeniyle bu yerel mahkemelerde yargılanmıştır. Bunlar insanlığa karşı suçlar, savaş hataları olarak görülmektedir. Bilhassa soykırımla ilgili olan ve Fransa, Belçika, İsviçre, İsveç’te tutuklanan Ruandalıları içeren bir dizi dava vardır, kimileri Liberya savaşından ve Bosna’dan. Yani bunun emsalleri vardır ve burada da geçerli olacaktır.

Ülkenizde kozmik yargı yetkisi varsa ve bu hataları işlediğinden şüphelenilen biri varsa, iki şey yapma yükümlülüğünüz vardır: Ya onları yargılanacakları yere iade edin yahut kendiniz yargılayın. Bu çok zor zira Putin‘i ya da öteki birini tutuklayabilecek uluslararası bir şerif ve polis gücümüz yok. Lakin bu devlet yetkililerinin seyahat etmemesinin sebebi budur, zira şayet seyahat ederlerse üniversal yargı yetkisiyle karşı karşıya kalacakları ya da Lahey’e gönderilecekleri bir ülkeye masraflar. Rehin alma bu kalibrede bir hatadır. Hamas, Hizbullah, İsrail, Lübnan, İran, kim olursa olsun tamamen yasaklanmıştır. Bunu yapmanıza izin verilmez.

– Pekala ya rehineler askeri işçiyse?

İşte burada işler biraz karışıyor. Uluslararası bir silahlı çatışma varsa ve savaş esirleriniz varsa ya da öteki savaşçıları ele geçirdiyseniz, her türlü muhafazaya sahipler. 3. Cenevre Mukavelelerinin muhafazalarından faydalanmıyorlar, lakin tutukluların muamelesi söylediği söz edilen olduğunda temel insan hakları standartlarından faydalanıyorlar. Orada, gözaltına alınan herkese temel minimum insanlık standartlarının sağlanması gerektiğini söyleyen 3. Unsura bakıyorsunuz.

Bu aslında ABD ve dünyanın dört bir yanındaki gözaltı merkezleriyle gündeme geldi. Taliban, El Kural ve diğer şahısları tutuklarken, ABD’nin argümanı, ki doğruydu, savaş esiri olarak nitelendirilmedikleri lakin insanca muamele görmeleri gerektiğiydi. Münasebetiyle, ABD’nin Guantanamo’daki, Afganistan’daki hapishanelerdeki ve diğer kelamda “kara deliklerdeki” tutukluların birçoklarına yönelik muamelesine karşı argümanlar, bunun uluslararası, insani ve insan hakları maddelerinin diğer kısımlarını ihlal ettiği istikametindeydi.

Gazze

Etkili ihtar ve orantılılık ilkeleri

– Bir tarafta İsrail’in, diğer tarafta Orta Doğu’nun dört bir yanındaki Filistinli, Lübnanlı, Şii silahlı kümelerin ve diğer tarafta İran’ın hastaneler ve okullar benzeri sivil nüfuslu alanlarda savaşma konusunda kuralları ve yükümlülükleri var, lakin işe yarıyorlar mı? Bir de “etkili uyarı” ne demektir?

Ben kendim belirttiğiniz bölgelerde soruşturma yapmadım lakin sahada çalışan çeşitli BM soruşturma ekiplerinin söylediklerine göre hareket ediyorum. Onlar için zor zira İsrail’e ya da Gazze’ye girmelerine izin verilmiyor, bu nedenle birinci elden bilgi almak zor. Lakin görgü şahitleri olan insanlarla görüşüyorlar. Uydu görüntüleri çekiyorlar.

Hastaneler, okullar, sinagoglar, kiliseler, mescitler bazen savaşçılar tarafından kullanılır zira bunlara saldırılmaması gerekir. Bunlar sivil amaçtır, lakin artık sivil hedef olmadığını görüyoruz. Askeri ya da silahlı aktörler tarafından kullanılmaya başlarsa, buralar esirgeyici statüsünü kaybeder. Lakin bu, buraları serbestçe bombalacağınız manasına gelmez. Sivillerin hastanede, okulda, kilisede ya da öteki bir yerde olduğunu biliyorsanız saldıran tarafın mümkün olan her türlü tedbiri alması ve oradaki sivillere verilecek zararı ya da hasarı en aza indirmek için tesirli bir ihtarda bulunması gerekir. Bu da insanların kaçabilecekleri bir yer ve zaman sağlar. Bazen hala oradan ayrılamayan ya da ayrılmak istemeyen siviller vardır ve onlar hâlâ oradadır. Sonra bir istikrar kurmalı ve sormalısınız: Denetim etmeye, hâkim olmaya ya da yok etmeye çalıştığınız askeri hedef değerli mi? Bu, ortaya çıkacak epey kesin sivil kayıplarına değer mi? Ve yasa buna izin veriyor. Bu orantılılık unsurudur.

Diyelim ki, tekrar ediyorum, bu varsayımsal bir durum, lakin şimdi Orta Doğu’da gerçek durumlar var: Amacınızda çok yüksek rütbeli bir Hamas komutanı var, buyruklar veriyor, atakları planlıyor ve kendini ailesi, çocukları, büyükanneler ve büyükbabalarla çevrelemiş. Ve onu alt etme talihiniz var ama 3, 5, 10, 50, 100 kişiyi öldürebilir ya da yaralayabilirsiniz. İşte burada işler çok zor ve bulanıklaşıyor. Sivil zarar ne zaman o kadar büyük olacak ki bunu yapmayı haklı çıkaramayacaksınız? Birçok kişinin İsrail’i, bilhassa de çoka kaçmakla suçladığı hesap bu.

Evet, o kişiyi yakalamak istediğinizi anlıyoruz, lakin maliyeti çok yüksek ya da beklemeniz yahut öteki bir yol bulmanız gerekiyor. [Sivillere] ihtarda bulunduklarını söylüyorlar. Hamas’ın sivilleri kalkan olarak kullandığını söylüyorlar. Evet, bu da yasadışı. Size yönelik bir saldırıyı caydırmak ya da engellemek umuduyla kendinizi kasıtlı olarak sivillerle çevreleyip insan kalkanı olarak kullanmak yasadışıdır. Ama Orta Doğu’daki son çatışmada her iki taraf da bunu yaptı.

–  Fecî bir örnek, İsrail’in 15 Ekim’de, Hamas başkanlarından birinin ya da bir grup militanın orada olduğu teziyle Gazze’nin Deir el-Balah kentindeki El Aksa Şehitleri Hastanesi’ne gece yarısı açık alanda avluda kurulan süreksiz çadır kampına sığınan yüzlerce bireye karşın bomba atmasıydı. Tüm dünya patlamaya yakalanan insanların çadırlarında canlı diri yanmasını canlı olarak izledi. İsrail’in açıklaması bunun ikincil bir patlama olduğu ve bununla hiçbir ilgilerinin olmadığı istikametindeydi.

Gazze’nin Deir el-Balah kentindeki El Aksa Şehitleri Hastanesi

– Fakat Gazze’de neredeyse hiç gazeteci kalmadı. UNRWA (Birleşmiş Milletler Filistin Yardım ve Çalışma Ajansı) ve MSF (Sınır Tanımayan Doktorlar) benzeri diğer bilgi kaynakları da ya sahadan yasaklanmış yahut çalışmaları önemli şekilde engellenmiş durumda. Sizin görüşünüz nedir?

Askeri bir operasyon devam ediyorsa ve kapalılık gerekiyorsa anlıyorum, fakat kural olarak şeffaflıktan yanayım. Tabi güvenlik de önemli. Bu yüzden gazetecilerin bu türlü tehlikeli çatışma bölgelerine gitmek için zorlayıcı sebepleri olmalı ve orada süreksiz olarak bulunmalılar. Tekrar de bu mevzu gazetecilerin kendi tercihi olmalı, bir hükümetin dikte ettiği değil. Elbette, bir operasyon tamamlandıktan sonra gazetecilerin gidip araştırma yapması, fotoğraf çekmesi, insanlarla konuşması için mümkün olduğunca insani bir erişim olmalı. Öbür türlüsü diğerlerinin ne dediğine bağımlı kalmak olur.

Nükleer tesislere saldırı

– İsrail ile İran arasında bir çatışma olması durumunda tartıştığımız Uluslararası İnsani Hukuk sıkıntılarından herhangi biri geçerli mi? Zira Hamas ve Hizbullah’ın bilakis İran yasal bir devlet. Örneğin İsrail’in İran askeri tesislerini, petrol rafinerilerini ve nükleer tesislerini bombalamasına izin veriliyor mu?

Uluslararası İnsani Hukuk prensipleri epey açık ve anlaşılırdır lakin gerçekler o denli değil. Zor olan da budur… Askeri amaçlar, üsler, füze tesisleri, silah fabrikaları her iki tarafta da [hedef alınabilir] fakat altyapıya atağa izin verilmez. Rusya’nın, ısıtma sistemlerine ve su kaynaklarına saldırdığı Ukrayna’da olduğu gibi. Bunlar sivil amaçlardır, bu yüzden saldırılmalarına izin verilmez.

Dolayısıyla süratli ve kolay karşılık, birbirlerinin askeriyesine saldırabilirler. Lakin birbirlerine roket atıp öbür yerlere düşmesini umut edemezler. Örneğin, İsrail üsleri askeri maksattır ama mesela [sadece örnek amacıyla söyleyecek olursak] Netanyahu’nun ya da herhangi birinin konutunu bombalayamazlar. Aynı şekilde İsrail’in de sivil gayeleri [ne olursa olsun bombalamaya] müsaadesi olamaz.

Kural ihlalinde “karşılıklılık ilkesi” diye bir şey yoktur; yalnızca bir taraf kurallara uymuyor diye diğer tarafın da kuralları göz arkası etmesine izin verilmez. Burası, “O da yaptı” dediğiniz bir çocuk oyun alanı değil. Bazen insanların bunu anlaması zor oluyor, aksi takdirde kanunların bir kıymeti olmazdı. O zaman tam bir kâbus senaryoları yaşarsınız.

–  Pekala ya nükleer tesisler ve nükleer askeri gayeler?

Bunlar asla hedef alınmamalı. Bu farklı bir dünya. Silah denetimi ve teftişiyle ilgili nükleer mutabakatlar var fakat nükleer silahlar yeniden de silahlı çatışma maddelerine tabidir. Bir görüşe göre askeri maksatlar olarak yorumlanabilirler. Lakin o reaktöre saldırıp devre dışı bırakırsanız sivil nüfus üzerindeki tesiri ve bunun sonucunda sivillerin maruz kaldığı uranyum ve radyasyon düzeyleri konusunda endişelenmeniz gerekir. Ukrayna-Rusya savaşında herkesin endişelendiği şey bu.

– Türkiye, Rusya ile görüşerek Doğu ve Batı arasında bir barış elçisi olmaya çalışıyor, aynı vakitte NATO üyesi olarak sorumlulukları var. Türkiye, Ukrayna ve Rusya ile İsrail ve Hamas-Hizbullah-Lübnan arasındaki bu iki savaşı sona erdirmek için sizce ne yapabilir?

Umarım Türkler birtakım konuşmalara öncülük edebilir, tüm bu çatışmaları, füzeleri ve bombaları durdurabilirler… Bence Türkiye’nin oynayacağı çok önemli bir rol varsa, az önce söylediğiniz şey nedeniyle, bu işe dahil olan birçok farklı tarafa erişebiliyor olmasından kaynaklanıyor. Türkiye’nin de savaşın sona ermesinde çıkarı var. Kimse neredeyse tüm sonlarının etrafındaki tüm bu kaostan heyecan duyamaz.