Erbil-Süleymaniye hattında bölünme alarmı: Irak Kürdistan Bölgesi’nin federal statüsü tehlikede

Irak Kürdistan Bölgesi’nde Kürdistan Demokrat Partisi (KDP) ile Kürdistan Yurtseverler Birliği (KYB) arasında giderek derinleşen siyasi kriz, iktidar paylaşımı anlaşmazlığını aşarak bölgenin geleceğini tehdit eden bir boyuta ulaştı. Seçimlerin üzerinden iki yıl geçmesine rağmen hükümetin kurulamaması, parlamentonun tartışmalı bir çoğunlukla açılması, KYB’nin hükümetten çekilmesi ve Süleymaniye merkezli ayrı bir yönetim arayışına yönelmesi, Kürdistan Bölgesi’nin yeniden iki ayrı idari ve siyasi alana bölünmesi endişesini artırdı. İngiltere merkezli düşünce kuruluşu Chatham House da yayımladığı son raporda, iki parti arasındaki kopuşun bölgenin federal ve anayasal statüsünü ciddi biçimde tehlikeye sokabileceği uyarısında bulundu.

Kürdistan Bölgesi’nde siyasi tansiyonu düşürmek için girişimler sürerken, ABD başta olmak üzere uluslararası aktörler KYB lideri Bafıl Talabani ile temaslarını yoğunlaştırdı. Ayrı bir yönetim kurulması ihtimalinin yalnızca Erbil-Süleymaniye arasındaki siyasi dengeleri değil, Bağdat karşısında Kürdistan Bölgesi’nin ortak federal statüsünü de zayıflatacağı değerlendirmeleri yapılıyor.

Bakanlar Kurulu’ndan KYB’ye geri dönme çağrısı

KDP liderliğindeki Kürdistan Bölgesi Hükümeti, krizi aşmak amacıyla KYB’li bakanlara yeniden Bakanlar Kurulu toplantılarına katılma çağrısı yaptı. Başbakan Mesrur Barzani başkanlığında toplanan Bakanlar Kurulu, Başkan Mesud Barzani’nin siyasi tarafları diyalog yoluyla sorunları çözmeye davet eden açıklamasına destek verdi.

Toplantı sonrasında yapılan açıklamada, KYB’li bakanların görevlerine dönmeleri ve toplantılara katılmaları istenirken, parti temsilcilerinin itiraz ve taleplerini hükümet bünyesinde dile getirmeleri gerektiği vurgulandı.

KDP’nin, KYB’li bazı milletvekillerinin desteğini alarak 50+1 çoğunlukla parlamentonun açılmasını sağlamasının ardından KYB, hükümetten ve Erbil’deki yönetim kademelerinden çekilme kararı almıştı. Bu gelişme, iki parti arasındaki uzun süredir devam eden anlaşmazlığı yeni bir siyasi krize dönüştürdü.

Parlamento oturumu mahkemelik oldu

Kriz, 4 Kasım’da yaklaşık iki yıllık aranın ardından yeniden toplanan Kürdistan Parlamentosu’nun hukuki meşruiyet tartışmasıyla da büyüdü. KYB ve Yeni Nesil Hareketi, 52 milletvekilinin katılımıyla gerçekleştirilen oturumda parlamento başkanı, başkan yardımcıları ve sekreterinin seçilmesine ilişkin kararların anayasaya ve parlamento içtüzüğüne aykırı olduğu gerekçesiyle Irak Federal Yüksek Mahkemesi’ne ayrı ayrı başvurdu.

KYB adına Irak Parlamentosu milletvekili Asos Ali tarafından yapılan başvuruda, oturumun diğer siyasi gruplar ve bileşenlerle uzlaşma sağlanmadan gerçekleştirildiği, parlamentonun açılış prosedürlerine uyulmadığı ve toplantıya en yaşlı üyenin başkanlık etmediği ileri sürüldü.

Yeni Nesil Hareketi adına ise parlamentonun geçici başkanlık görevini yürütmüş olan Muhammed Süleyman başvuru yaptı. Süleyman, mahkemeden acil tedbir kararı alınmasını, oturumda kabul edilen kararların askıya alınmasını ve toplantının anayasaya aykırı olduğuna hükmedilmesini istedi.

Parlamento Hukuk İşleri Müdürü Şermin Behçed Xidir, iki ayrı davaya ilişkin bildirimin parlamentoya ulaştığını açıkladı. Böylece parlamentonun yeniden faaliyete geçmesi, siyasi uzlaşmazlığın yanı sıra hukuki bir uyuşmazlığın da konusu haline geldi. Mahkemenin başvurulara ilişkin vereceği karar bekleniyor.

Talabani’ye ayrı yönetim girişiminden vazgeçmesi için baskı

Krizin en dikkat çekici boyutlarından biri ise KYB lideri Bafıl Talabani’nin Süleymaniye merkezli ayrı bir yönetim oluşturma arayışı oldu. Süleymaniye ve Halepçe’de güçlü bir idari ve siyasi hakimiyete sahip olan KYB’nin bu yöndeki girişimi, Kürdistan Bölgesi’nin fiilen iki ayrı yönetim alanına bölünmesi ihtimalini yeniden gündeme taşıdı.

Talabani’yi bu girişimden vazgeçirmek ve iki parti arasındaki gerilimi düşürmek amacıyla ABD dahil uluslararası aktörlerin devreye girdiği belirtiliyor. Ayrı yönetim modelinin hayata geçirilmesinin, Kürdistan Bölgesi’nin yıllardır elde ettiği federal ve anayasal statüyü tartışmalı hale getirebileceği, Bağdat’ın bölge üzerindeki siyasi ve ekonomik baskısını artırabileceği uyarıları yapılıyor.

2006 anlaşması çöktü, ortak yönetim anlayışı kayboldu

İngiltere merkezli Chatham House tarafından hazırlanan rapor, bugünkü krizin yalnızca hükümetteki bakanlıkların paylaşımından kaynaklanmadığına dikkat çekiyor. Rapora göre, KDP ile KYB arasında 2006 yılında imzalanan stratejik anlaşma fiilen çöktü ve iki parti arasındaki ortak yönetim anlayışı ortadan kalktı. Bu kopuş, bölgede uzun süredir varlığını koruyan fiili coğrafi ayrışmayı da derinleştirdi. KDP Erbil ve Duhok’ta, KYB ise Süleymaniye ve Halepçe’de kendi siyasi ve idari ağırlığını sürdürüyor.

KYB’nin idari ve mali yetkilerin vilayetlere devredilmesini öngören yerinden yönetim önerisi de iki parti arasındaki anlaşmazlığın temel başlıklarından biri. KDP, bu modelin uygulanmasının iki ayrı yönetimin resmileşmesi anlamına geleceğini savunuyor. Chatham House da önerinin ortak kurumları zayıflatacağı uyarısında bulunuyor.

Kürdistan Bölgesi yeniden iki ayrı yönetime mi bölünecek?

KDP ile KYB arasındaki bugünkü gerilimin geçmişte yaşananlarla önemli benzerlikler taşıması, endişeleri daha da artırıyor. 1994-2002 yılları arasında iki parti arasındaki silahlı çatışmalar nedeniyle Kürdistan Bölgesi fiilen iki ayrı yönetime bölünmüş, Erbil ve Duhok KDP’nin, Süleymaniye ise KYB’nin kontrolüne geçmişti. Parlamento ancak 2002’de yeniden ortak oturumlarına başlayabilmişti.

İki parti arasındaki ilişkilerde sonraki yıllarda da ciddi kırılmalar yaşandı. 2015-2017 döneminde parlamenter başkanlık krizi nedeniyle Meclis yaklaşık iki yıl çalışamazken, 2022-2024 arasında seçimlerin ertelenmesi ve görev süresi tartışmaları yeni bir yasama boşluğu yarattı.

20 Ekim 2024 seçimlerinin ardından da KDP ile KYB arasında hükümetin kurulması ve parlamentonun yönetimi konusunda uzlaşma sağlanamadı. Parlamento, yaklaşık iki yıllık kesintinin ardından 4 Kasım 2026’da yeniden çalışmaya başlasa da siyasi boykot, temsil ve oturumun hukuki geçerliliği tartışmaları devam ediyor.

Bölünme Bağdat’ın elini güçlendirebilir

Bugünkü krizi geçmişteki anlaşmazlıklardan ayıran en önemli unsur, Kürdistan Bölgesi’nin yalnızca kendi iç siyasi dengeleriyle değil, Bağdat’la federal yetkiler, bütçe, petrol ve doğal kaynaklar üzerinden yürüttüğü mücadeleyle de karşı karşıya olması. Nitekim Mesrur Barzani başkanlığındaki heyetin Bağdat ziyaretinin ele alındığı son Bakanlar Kurulu toplantısında da federal sisteme, Kürdistan Bölgesi’nin anayasal statüsüne ve mali haklarına saygı gösterilmesi konusu gündeme geldi. Kurul, 2027 bütçesinde bölgenin payı ve kamu çalışanlarının maaşlarının güvence altına alınması için müzakerelerin sürdürülmesi kararı aldı.

Chatham House ise siyasi bölünmüşlüğün Bağdat yönetimine ve komşu ülkelere Kürdistan Bölgesi’nin iç işlerine daha fazla müdahale etme fırsatı verebileceğine dikkat çekiyor. ABD öncülüğündeki uluslararası koalisyon güçlerinin eylül sonunda bölgeden çekilme sürecini tamamlamasıyla uluslararası arabuluculuk imkanlarının da zayıfladığına işaret ediliyor.

KDP ve KYB, 1992’den bu yana yaşanan bütün krizlere rağmen Kürdistan Bölgesi’nin siyasi ve kurumsal varlığını ortak yönetim formülleriyle sürdürmeyi başardı. Ancak bugün gelinen noktada iki parti arasındaki anlaşmazlık, hükümetin kurulması veya bakanlıkların paylaşılması meselesini aşmış durumda. Parlamentonun açılışının mahkemeye taşınması, KYB’nin hükümetten çekilmesi ve ayrı yönetim tartışmaları, siyasi ayrışmanın kurumsal boyutunu da ortaya koyuyor.

Erbil ve Süleymaniye merkezli iki ayrı yönetimin kalıcı hale gelmesi, yalnızca bölgenin siyasi birliğini değil, Irak Anayasası’nda güvence altına alınan federal statüsünü de zayıflatma riski taşıyor. Bu nedenle mevcut krizin çözümü, iki partinin iktidar paylaşımından çok daha fazlasını; Kürdistan Bölgesi’nin ortak geleceğini ilgilendiriyor.