Gazze’de nakit kriz; “Bankada param var ama ekmek alamıyorum”

Amira Mhadhbi
BBC Arapça

“Ekmek bulunmasına ve banka hesabımda para olmasına karşın çocuklarıma ekmek alamadığım günler oluyor.”

Deyr el Balahlı bir Filistinli olan Muhammed el-Kloub, birçok satıcının elektronik ödeme kabul etmediğini, bu nedenle banka hesabındaki paranın kıymetsiz hale geldiğini söylüyor.

Özellikle İsrail’in Gazze’ye, Filistin vergi gelirlerinden ayrılan hisseleri dondurmasının akabinde, son aylarda Gazze’de nakit bulmak çok zor hale geldi.

Nakit krizi

Gazze savaşının ilk aylarında yerlerinden edilenlerin sayısı arttıkça Gazzeliler, nakit çekmek umuduyla bankamatiklerin (ATM’lerin) ve bankaların önünde sıraya girdi.

Bazıları sırasının kendilerine gelmesi için günlerce bekledi.

Çatışmalarda gitgide daha fazla banka yok edildi. Kimi siviller, Gazzelilerin “para takası mafyaları” olarak isimlendirdiği, kaos ve panik ortamını para kazanmak için imkan bilen çetelerle karşı karşıya kaldılar.

24 Mart’ta, savaşın başlamasından altı ay sonra, Filistin Merkez Bankası olarak görev yapan Filistin Para Otoritesi “devam eden bombalama, elektrik kesintisi ve alandaki zorlu durum nedeniyle Gazze Şeridi’ndeki hiçbir yönetim bölgesinde, banka şubelerinin açılmasının mümkün olmadığını” duyurdu.

Bu, çoğu ATM’nin de kullanım dışı kalmasıyla daha önce görülmemiş bir nakit krizine yol açtı.

11 Mayıs’ta Filistin Para Otoritesi, çevrimiçi bankacılık hizmetleri, elektronik cüzdan ve banka kartlarını kullanarak anında elektronik ödeme hizmetini başlattı.

Ancak internet kesintisi çok önemli bir meseleydi ve hizmet geniş çaplı kullanılamadı.

Muhammed, “Sekiz aydır süren savaş boyunca, bilhassa de artık eserler dükkan yerine kamplardaki ‘tezgahlarda’ satılırken, elektronik süreçleri kabul eden yalnızca tek bir mağaza bulabildim” diyor.

Gazze iktisadının temeli ne?

Gazze’deki mevcut nakit krizine neyin sebep olduğunu anlamak için buradaki finans sistemine daha yakından bakmak yararlı olabilir.

Gazze ekonomisi, Hamas’ın 2007’de Gazze Şeridi’nin tam denetimini ele geçirmesinden bu yana uygulanan ablukadan önemli şekilde etkilendi.

İsrail, militan kümenin ataklarını durdurmak için ablukanın gerekli olduğunu söylüyor.

Gazze Şeridi’ndeki bankalar ya Filistin Para Otoritesi’ne ve Ramallah’taki Filistin hükümetine bağlı yahut özel kesime ait ve Hamas hükümetine bağlı.

Filistin Para Otoritesi, 1994 yılında imzalanan Paris Muahedesi kapsamında kuruldu ve Oslo Mutabakatlarına eklendi.

Bu anlaşma, Filistin iktisadını ve mali süreçlerini İsrail bankacılık sisteminin direkt kontrolü ve denetimi altına aldı.

Anlaşmaya göre İsrail, Filistin Yönetimi ismine vergi topluyor. Bunları İsrail maliye bakanlığının onayı ve imzasından sonra, muhakkak bir yüzde düşüldükten sonra aylık olarak Filistin Para Otoritesi’ne aktarıyor.

Vergi gelirleri olarak bilinen bu fonlar, Filistin İdaresi’nin mali gelirinin en büyük kısmını temsil ediyor ve bir kısmı da Gazze Şeridi’ne tahsis ediliyor.

Hamas 2007’de Gazze Şeridi’nin denetimini ele geçirdiğinde, Gazze’deki binlerce sivil çalışan mşlarını Filistin İdaresi’nden alıyordu. Bunlar Gazze’deki Para Otoritesine bağlı bankalar aracılığıyla transfer ediliyordu.

Gazze’ye nakit, Birleşmiş Milletler’e (BM) bağlı Filistinli Mültecilere Yardım Kuruluşu’nun (UNRWA) yardımı ve Gazze’deki doların ana kaynağı olarak kabul edilen Katar yardımı şeklinde de geliyordu.

Gazzeli ekonomi araştırmacısı Ahmed Abu Qamar, bu gelir akışlarını “nakit paraya ulaşmanın resmi yolları” olarak tanımlıyor.

BBC’ye, ürünleri nakit paraya çevirmek benzeri “gölge ekonomi” olarak tanımlanan resmi olmayan yolların da bulunduğunu söylüyor.

Ancak resmi olmayan yollardan elde edilen nakit paranın, para döngüsünde ya da “para arzında” görünmediğini ekliyor.

Gazze Şeridi’nde iki milyondan fazla vatandaşın olağan yaşamasına imkan sağlayacak sağlıklı bir ekonomik döngü oluşturmak için Gazze’nin tüm mali kaynaklarının yetersiz olduğunu vurguluyor.

Finansal süreçlerde kullanılan üç para ünitesi:

• İsrail şekeli: En yaygın kullanılan para birimi
• ABD doları: İthalatta, uluslararası ticari süreçlerde ve otomobil benzeri lüks ürünlerin satın alınmasında kullanılıyor
• Ürdün dinarı: Klâsik olarak çeyiz ödemesi, mülk ya da arazi satın almak ve üniversite fiyatı ödemek benzeri süreçlerde kullanılıyor

Savaşın etkisi

Savaşın başlamasının akabinde İsrail yetkilileri, Gazze Şeridi’ne tahsis edilen vergi gelirlerini Filistin Para Otoritesi’ne aktarmayı reddediyor.

İsrail, bu paranın Hamas’ı finanse etmeye yardımcı olduğunu öne sürüyor.

Filistin Maliye Bakanlığı Kasım 2023’te, “İsrail Maliye Bakanlığı’nın, bir kısmının mş, çalışan ödeneği ve Gazze Şeridi’ndeki harcamaları içerdiği mazeretiyle aylık vergi gelirlerinden 600 milyon şekel kesinti yaptığını” duyurdu.

Yılın başında İsrail Maliye Bakanı Bezalel Smotrich, Gazze’ye “bir şekel” girmesi halinde Filistin İdaresi’ni tüm vergi gelirlerinden yoksun bırakacağı yönünde tehdit etti.

Ocak ayında sosyal medyada “Gazze’ye tek bir şekel dahi girmeyecek” şeklinde bir paylaşım yaptı.

Hasarlı banknotlar da nakit düşüncesinde yer alıyor. Daha önce Filistin ile İsrail arasında yapılan bir anlaşma uyarınca, hasarlı banknotlar yenileriyle değiştiriliyordu. Lakin savaşın başlamasından bu yana bu süreç durdu ve bu banknotlar bedelsiz hale geldi.

Karaborsa

Muhammed el-Kloub, karaborsaya başvurmak zorunda kaldığını söylüyor. Bir mağazadan yüzde 10 ila yüzde 20 arasında değişen bir komisyon karşılığında nakit çekiyor. Lakin burada çalışan Mahmut Bakr el-Louh bu yolun bile karmaşık hale geldiğini söylüyor.

Daha önce komisyon karşılığında nakit çekme hizmeti veren birçok mağazanın penceresinde “nakit yok” tabelaları bulunuyor. Mahmut, paraya erişimi olanların “arkadaşlarını kayırdığını” söylüyor.

Ahmed’in (gerçek ismi değil) komisyon karşılığında nakit para sağlayan bir işi var.

BBC’ye, hesabından 40.000 şekel çekerken kendisinin uğradığı zararı telafi etmek için bu işe başladığı anlattı.

Kendisinin yüzde 10 komisyon ödemesi gerektiğini söyleyen Ahmed, müşterilere nakit sağlama karşılığında yüzde 13 komisyon kesiyor.

Kazancı günlük gereksinimlerinin lakin küçük bir kısmını karşılıyor. Fakat karaborsaya başvuran Gazzeliler, bu “gaspın” günlük zorlukları daha da ağırlaştırdığından şikayetçi.