İstanbul’un zelzele tarihi

İstanbul’da yaşayanların hayatında çoğu zaman zelzele olduğunu söyleyen Angell, hasara yol açan 358 yılında ve daha sonra 6. yüzyılda zelzeleler olduğunu ifade ediyor.

“İstanbul’da çok sayıda tarihi yapı var ve bunlar tarih boyunca tekrar tekrar hasar görüp yenileniyorlar. Örneğin Bizans döneminde il surları birkaç kere yıkılıyor. Ayasofya da aynı şekilde” diyen Angell, Osmanlı periyoduna dair daha çok bilgi olduğunu belirtiyor.

Etkisi en büyük sarsıntılardan birinin Osmanlı tarihinde ‘Kıyamet-i Suğra’ (Küçük Kıyamet) olarak bilinen 1509 zelzelesi olduğunu söyleyen Angell, “Tam sayıları bilmiyoruz tabi fakat binlerce insan öldü ve ağır yıkım oldu. İl surları zarar gördü, pek çok kule yıkıldı, 100 civarı cami hasar gördü” diyor.

Angell, 22 Mayıs 1766’da Marmara Denizi’nin doğusunda meydana gelen ve İstanbul Boğazı ve Mudanya Körfezi’ne kadar uzanan tsunamiye yol açan çok önemli bir zelzelenin tesirlerinin 5 Ağustos’ta aynı bölgenin batısında yaşanan ikinci bir zelzeleyle şiddetlendiğini ifade ediyor.

Bu zelzelelerde 4-5 bin arasında kişinin öldüğünü ve şehirde panik ve kaos yaşandığını söyleyen Angell, “Fatih Cami, il surları, Yedikule, Kapalıçarşı, Topkapı Sarayı benzeri yerlerde hasar oluştu. Hatta padişah bir süre çadırda kaldı” diyor.

Angell, 1999 Düzce sarsıntısı öncesinde İstanbul’u en çok etkileyen ve şehirde önemli hasara yol açan 1894 zelzelesinin, kentte zelzele şuuru ve bilimsel çalışmalar açısından bir dönüm noktası olduğunu anlatıyor:

“1894 öncesinde çoğu kişi sarsıntının nedeni bilinmediği için bunu çeşitli dini sebeplerle anlamlandırmaya çalışıyordu. Bu Bizans’ta da Osmanlı döneminde de, zelzele ve sarsıntının dışındaki diğer felaketler için böyleydi.”

İstanbul’un sarsıntının yanı sıra çeşitli diğer felaketlere de sahne olduğunu söyleyen Angell, geçmişte insanların sarsıntıdan çok yangından korktuğunu aktarıyor:

“Jeolojik vakitte sarsıntılar çok sık lakin bir insan hayatında büyük hasar veren zelzelelere çok denk gelinmeyebilir. Yangınlar daha sık oluyor.

“1894’ten sonra İstanbul’da insanların daha güçlü binaları nasıl yapacaklarına dair düşünüp yazdığını görüyoruz. Kimi binaların, örneğin taş yapıların ahşaba göre daha çok hasar gördüğünü anlıyorlar. Ahşap yapıların daha esnek ve hareket edebilir olduğunu düşünüyorlar. Lakin bunlar İstanbul tarihinde izi olan yangınlara karşı daha savunmasız yapılar.”

Tsunamiler de İstanbul tarihinde çok önemli bir yere sahip.

Boğaziçi Üniversitesi Kandilli Rasathanesi Sarsıntı Araştırma Enstitüsü’ne göre Türkiye’de son 3.000 yılda kayda geçen en az 90 adet tsunaminin büyük kısmı Marmara Denizi’nde tesirli oldu.

1509 zelzelesinden sonra oluşan ve yüksekliği kimi zaman 6 metreyi aşan dalgaların kentin surlarını aşarak, güzergahları üzerindeki semtlere ağır ziyanlar verdiği ifade ediliyor.

1894 zelzelesinin akabinde da zelzelenin merkezi civarında deniz sularının dalgalandığı ve kimi yerlerde kıyıdan 50 metre kadar çekildiği tarihî kaynaklarda belirtiliyor.

İlk bilimsel çalışma 1894 sarsıntısının akabinde yapıldı

BBC Türkçe’ye konuşan 1894 Zelzelesi ve İstanbul kitabının yazarı Dr. Sema Küçükalioğlu Özkılıç, İstanbul’da büyük yıkıma yol açan 1509, 1719, 1766 benzeri sarsıntıların akabinde o devirlerde bilimsel bir çalışma yapılmadığını, ilk bilimsel incelemenin, çağdaşlaşma ve teknik imkanların gelişmesiyle 10 Temmuz 1894 zelzelesinden sonra kaydedildiğini söylüyor.

Üç sarsıntının yaşandığı bu zelzele şehirde büyük bir hasara yol açtı. Çok sayıda kişi evsiz kaldı.

Depremzedelerin bir kısmı akrabalarında, otellerde kalırken bir kısmı çadır ve barakalarda yaşadı, depremzedeler için yardımlar toplandı ve hasar tespit çalışmaları yapıldı.

Bu periyotta Osmanlı topraklarında sismik istasyon ve sarsıntı uzmanı olmadığı için sismik kayıtlar yapılamadı. Lakin zelzelenin akabinde Atina Rasathanesi Müdürü D. Eginitis İstanbul’a davet edildi ve zelzeleyle ilgili bir rapor hazırladı.

Küçükalioğlu “Depremi bilimsel olarak araştırmaya gelen Eginitis, 1894 zelzelesinin merkezinin tek bir nokta olmayıp büyük eksene paralel bir bölgede bulunan fay kırığında gerçekleşmiş olabileceğini söylemiş. Periyodun jeologlarından Halil Edhem Bey’in çevirisini yaptığı bir çalışmada, sarsıntının merkez üssünün İzmit Körfezi olduğu ifade edilmiş. Fakat bu periyotta merkez üssünü tespit edebilecek bir sismograf yoktu, bundan ötürü bu verilere ihtiyatla yaklaşmak gerekir” diyor ve şunları ekliyor:

“Eginitis’in raporu, Osmanlı coğrafyasında hazırlanmış ilk bilimsel çalışma. Burada sarsıntı öncesi belirtiler, sarsıntının meydana gelişi, saati, mühleti, merkezi, derinliği, şiddeti, etkilediği alan benzeri konular yer alıyor”.

Deprem İstanbul’un sosyolojik yapısını değiştirmedi

Osmanlı kaynaklarına yansıdığı kadarıyla zelzelede, 20 bin 300’ü Gebze dahil bugünkü İstanbul kent sonları içerisinde yer alan yaklaşık 21 bin hane hasar gördü.

Küçükalioğlu, depremzedelere yardım etmek gayesiyle kurulan İane-i Musabin Komisyonu’nun tespitine göre, 10 bin 171 binanın birinci derece hasarlı olduğunu belirtiyor.

“Depremden en fazla etkilenen yerlerin başında Suriçi, yani tarihi yarımada dediğimiz alan geliyor” diyen Küçükalioğlu hasarın niteliğine dair bir tespit yapılacak olursa, zelzelede en önemli hasarın sütunları dükkân sahipleri tarafından zayıflatılmış olan Kapalıçarşı’da ve sarsıntının merkezine yakın olan Adalar’da olduğunu belirtiyor.

Küçükalioğlu “Hemen her sarsıntıda hasar gören Fatih Cami ve külliyesi, Edirnekapı Mihrimah Sultan Cami, Heybeliada Ruhban Okulu, İstanbul surları, Babıali binası benzeri çok sayıda yapının” bu sarsıntıda de hasar gördüğünü ekliyor.

Depremde “devletin resmi kayıtlarına göre 161 kişinin hayatını kaybettiğini, 378 kişinin yaralandığını ve 3 bin 708 kişinin evsiz kaldığını” ifade eden Küçükalioğlu şunları söylüyor:

“Depremin akabinde kentin dışına ya da açık alanlara doğru bir hareketlilik var. Konutları az hasarlı ve ekonomik gücü olanlar derhal meskenlerini onarırken meskenleri derhal onarılamayacak durumdakiler de ya akrabalarının yanına veya kiraladıkları diğer yerlere ya da otellere yerleşiyor.

“Evsiz kalanların bir kısmı da baraka ve çadırlarda yıl sonuna kadar kalıyor. Ama zelzele İstanbul’un sosyolojik yapısını değiştirebilecek nitelikte değildi”.

İletişim ve ulaşım sınırları sekteye uğradı

Küçükalioğlu 1894 zelzelesinin “Çanakkale-Bozcaada-Sakız telgraf sınırına, denizaltındaki telgraf çizgilerine ve telgraf direklerine zarar verdiğini, Soğukçeşme’de bulunan merkez telgrafhane ve Beyoğlu telgrafhanesinin de hasar gördüğünü” söylüyor. Bu nedenle sarsıntının tesirlerine ilişkin bilgilerin bir kısmının gecikmeli olarak ulaştığını ekliyor.

Ulaşımda ise hasar olmasa dahi aksamalar yaşandı.

“Hasar görmemelerine karşın tramvay ve tünel ihtiyaten çalıştırılmadı. Sarsıntı sonrasında bir an önce ailesinin yanına gitmek isteyenler için ek vapur seferleri konuldu, ama köprüde büyük bir izdiham olduğundan talebe yetişemeyen Şirket-i Hayriye (Boğaziçi’nde yolcu ve yük nakliyeciliği yapan vapurculuk şirketi) memurları önce gişeleri kapattı.

“Sonra bunun reaksiyonlara neden olacağından tasa ederek bedelsiz ve biletsiz olarak halkı Boğaziçi’ne taşıdı. Kadıköy, Haydarpaşa ve Adalar’a yolcu nakliyeciliği yapan İdare-i Mahsusa da güzergâhı üzerindeki tüm iskelelere uğradı.”

Deprem sonrasında yaşanan en çok önemli sorun su ve gıdaydı

Depremin akabinde arama ve kurtarma çalışmalarının olduğunu lakin bunun “sistemli bir biçimde, organize olarak yürütüldüğünü söylemek zor” diyen Küçükalioğlu, “Deprem sonrasında yaşanan en çok önemli meselelerinin başında su ve iaşe külfeti geliyor” diyor. Bunda zelzelenin su yollarına, fırın, bakkal benzeri yapılara hasar vermesinin tesirli olduğunu ekliyor:

“İstanbul’un su gereksinimini karşılayan Kırkçeşme, Halkalı ve Taksim su yollarıyla Avrupa yakasına abonelik yoluyla su veren Dersaadet Anonim Su Şirketi’ne ait borular hasar gördüğü için sular kesildi.

“Su gereksinimini karşılamak maksadıyla hasarlı olmayan bentlerin ve havuzların suları ile Terkos Su Şirketi’yle anlaşma yapılarak şirkete ait çeşmelerin suları halka dağıtıldı.

“Gıda ihtiyacı için ise, sarsıntı sonrasında kapanmış olan fırın ve bakkallar açtırıldı. Ayrıyetenfırınlar çoğu zaman kinden fazla ekmek çıkartıyordu. Ekmek masrafları önce Şehremaneti (belediye) bütçesinden, masrafların artması sebebiyle akabinde da zelzele sonrasında kurulan İane-i Musabin Komitesi tarafından karşılandı.”

Çadır gereksinimini karşılamak zordu

İlk günden itibaren çadır gereksiniminin gündeme geldiğini belirten Küçükalioğlu bu muhtaçlığın “talebin çokluğu sebebiyle karşılanamadığını” ifade ediyor.

“Tabi farklı örneklere de rastlanıyor. Örneğin Kapalıçarşı’da enkaz kaldırma çalışmalarının nedenlerinden biri Çadırcılar’daki çadırların çıkarılarak halka dağıtılmak istenmesiydi. bu duruma karşın çadır talepleri son bulmamış.

“Hükümet bu durumda, dehşetleri yüzünden konutlarına giremeyenleri konutlarına dönmeye ikna etmeye çalışmış. Diğer yandan evsiz kalan depremzedeler baraka, çadır ve çerge denilen çarşaf benzeri bezlerle örtülerek oluşturulan derme çatma yerlerde ömürlerini bir süre daha sürdürmüş”.

Yurt içinde ve dışında yardımlar toplandı, etkinlik gelirleri depremzedelere dağıtıldı

“Depremin akabinde hasar gören yerler ve ölü-yaralılara dair bilgiler Yıldız Sarayı’na ulaşınca, devrin padişahı II. Abdülhamid, hâlihazırda kolera sebebiyle kurulmuş olan İane-i Hastagan Komitesi (Hastalara Yardım Komisyonu)’nu depremzedeler için yardım toplamakla görevlendirdi” diyen Küçükalioğlu, “hasarın boyutunun netleşmesi ve bu komitenin kâfi olmayacağını anlaşılması üzerine” İane-i Musabin Kurulu ismi verilen bir yardım komitesi kurdurduğunu ve padişahın şahsen kendisinin de bağışta bulunduğunu belirtiyor.

“Başta bürokrasinin çeşitli kademelerinde görev yapan memurlar, askerler olmak üzere çok sayıda bağış yapılır. Bu bağışlar sırf İstanbul’da toplanmaz. Osmanlı Devleti’nin çeşitli yerlerinde İzmir, Adana, Bolu, Basra, Bağdat benzeri vilayetlerde iane sandıkları açılır.

“Yurt dışında da yardım kampanyaları düzenlenmiş. Fakat II. Abdülhamid, devletin yurt dışındaki imajını zedelememek ve dileniyor imgesi vermemek için yurt dışındaki yardım tertiplerinin devlet eliyle yürütülmesine karşı çıkmış.”

Küçükalioğlu yurt dışından gelen birtakım yardımların koşullu bağış olarak yapıldığını da belirterek örnekler veriyor:

“İstanbul’daki İngiliz Ticaret Odası Londra Belediyesi’yle işbirliği yaparak bir yardım kampanyası düzenlemiş, toplanan paraları kendi imkânlarıyla depremzedelere dağıtılmış.

“Yardım toplamak maksadıyla hem yurt içinde hem de yurt dışında çeşitli etkinlikler de düzenlenmiş. Konser, tiyatro, balo, yarış benzeri kimi etkinliklerden elde edilen paralar İane-i Musabin Komisyonu’na gönderilmiş.”

İstanbul’un geleceğinde depremler

6 ve 20 Şubat sarsıntılarının akabinde muhtemel bir İstanbul zelzelesi yeniden gündemde.

Bilim insanları bu sarsıntının ne zaman olacağını bilmemekle bir arada şehirde hazırlık yapılması gerektiği konusunda uyarıyor.

‘Sismik İl Görüntüsü: İstanbul’un Tarihinde Depremler’ makalesinde zelzelelerin İstanbul hayatının bir gerçeği olduğunu söyleyen Elisabeth Angell, “Görünen o ki zelzele tehlikesi gelecek on yıllar zarfında kentin görüntüsünün değişmesinde çok önemli bir rol oynayacak. Bir sonraki sarsıntının İstanbul’u ne zaman vuracağı ya da vurduğunda hangi sonuçları doğuracağını kimse bilmiyor. Ama şurası kesin, zelzeleler İstanbul’un geçmişini olduğu benzeri geleceğini de şekillendirmeye devam edecek” diyor.