Karl Marx: Dünyayı sarsan düşünürün hayatı ve yapıtları

Doğumundan 200, vefatından 135 yıl sonra, Karl Marx’ın hayaleti dünyada dolaşmaya devam ediyor…

Dünya

Yayınlama: 15.03.2023

A⁺

A^-

Almanya’nın batısında Yahudi bir ailenin çocuğu olarak dünyaya gelen Karl Heinrich Marx, bundan tam 140 yıl önce ömrünü yitirdi.

Avukat olan babasının yolundan giden Marx, Bonn kentinde hukuk eğitimi aldı.

1841 yılında ise Jena Üniversitesi’nde ideoloji doktorası yaptı. Eğitimi sırasında Alman filozof Georg Hegel’in niyetlerinden etkilendi.

1836’da nişanlandığı Jenny von Westphalen ile 1843’de evlendi. 1844-1857 yılları arasında Marx çiftinin yedi çocuğu olsa da bunlardan sadece üçü uzun süre hayatta kalabildi.

Marx bir süre Köln’de gazete editörü olarak çalıştıktan sonra 1843’te eşi Jenny ile birlikte Paris’e taşındı.

İlk günden itibaren kentteki emekçiler ve sol düşünürlerle sıkı ilişkiler geliştirdi.

Orada hayatı boyunca arkadaşı olacak olan devrimci Friedrich Engels ile tanıştı.

Fransa’dan sınır dışı edildikten sonra iki yıl boyunca Brüksel’de kaldı ve bu süreçte Engels ile dostlukları pekişti.

1845’te yayınladığı Feuerbach Üzerine Tezler’de yer alan ve bir filozof olarak dünyaya bakışını gösteren şu sözleri, bugün de Londra’daki mezar taşının üzerinde yer alıyor:

“Filozoflar şimdiye kadar dünyayı sırf çeşitli biçimlerde yorumladılar, meğer aslolan dünyayı değiştirmektir.”

Marx ve Engels 1848’de yayınladıkları Komünist Manifesto ile insanlık tarihinin sınıf gayretleri tarihi olduğunu ve bu mücadelenin emekçi sınıfının zaferiyle sonuçlanacağını söyledi.

Aynı yıl Avrupa’yı sarsan toplumsal hareketler, iktidarları tehdit eden bir boyuta ulaştı. Avrupa’da daha iyi hayat kuralları ve siyasi ıslahat talebiyle başlayan toplumsal hareketler çoğu ülkede başarısızlıkla sonuçlandı ve bastırıldı. Ama aynı vakitte Avrupa toplumlarında çok önemli izler de bıraktı.

‘İşçi köle kaldığı sürece hiçbir ulus özgür olamaz’

Marx 1850 yılında bu mağlubiyetler hakkında “Yenilgiye uğrayanlar, klâsik devrim-öncesi uzantılar, şimdi şiddetli sınıf aykırılıkları haline gelecek kadar keskinleşmemiş olan toplumsal ilgilerin sonuçları oldu” demiş ve eklemişti:

“Proletarya kendi mezarını burjuva cumhuriyetinin beşiği yaparak burjuva cumhuriyetini, salt biçimiyle, açık amaçladığı sermayenin egemenliğini ve emeğin köleliğini sonsuzlaştırmak olan devlet olarak derhal ortaya çıkmaya zorladı.”

“İşçi köle kaldığı sürece, ne Macar, ne Polonyalı, ne İtalyan özgür olacaktır!”

Marx, Avrupa’daki 1848 ihtilallerinin akabinde devrimci hareketi finanse etme suçlamasıyla gözaltına alınarak Brüksel’den de sürgün edildi.

1849’da Londra’ya taşınan Marx, hayatının geri kalanını burada geçirdi. Burada ailece yoksulluk çekseler de Engels onlara destek oldu.

Marx, Londra’daki yıllarını kapitalizm ve sanayileşmeyi inceleyerek geçirdi, ekonomi ve siyaset hakkında makaleler yazdı. Sermaye, toprak mülkiyeti, fiyatlı emek, devlet, dış ticaret, dünya pazarı hakkında teoriler geliştirdi.

Kapitalizmin çelişkilerini inceledi

Kapitalizmin varlığını sürdürmek için emekçileri sömürmek zorunda olduğunu savunan Marx, bu sistemde üretim araçlarını ellerinde tutan sermaye sahiplerinin çoğu zaman zenginleşirken çalışanlarinsa fakirleşeceğini yazdı.

Marx, kapitalist üretim biçimlerinin çalışanları birer makine çarkı benzeri gördüğünü, personellerin hem sömürüldüğünü hem de üretimlerinin karşılığını alamadığını, bu nedenle personellerin ürettikleri ürünlere ve üretim sürecine yabancılaştığını öne sürdü.

Kapitalizmin kendi içinde taşıdığı çelişkiler sebebiyle krizlerin kaçınılmaz olduğunu yazan Marx, bu nedenle vefatından sonraki onyıllarda yaşanan her ekonomik krizde tekrardan gündeme geldi. Marx’a göre şirketlerin kârlılığının düşme eğilimi krizlerin nedenlerinden biriydi.

Marx kapitalizme karşı komünizmi öneriyordu. Burjuvazinin personeller tarafından devrilmesinin akabinde personel sınıfının “diktatörlüğü” kurulması gerektiğini söyleyen Marx, personellerin demokratik yönetimi olacak bu sistemde üretimin kâr maksadıyla değil muhtaçlığa göre yapılmasını öneriyordu:

“Herkesten yeteneğine göre, herkese muhtaçlığına göre.”

Marx komünizmin, insanların “sabahları avlanıp, öğlenden sonraları balık tutup, akşamları hayvan besleyip, akşam yemeğinden sonra ideoloji yapabileceği” bir düzen olması gerektiğini söylüyordu. Komünist toplum üretimi düzenleyeceği için insanlar avcı, balıkçı, çoban yahut felsefeci olmasa da bunları yapma imkanına sahip olacaktı. İlerleyen teknoloji sayesinde insanlar daha az çalışarak daha çok şey üretebilecekti.

Marx, proleter diktatörlükten komünizme geçişin nasıl olabileceğine dair hazır bir reçete sunmasa da, komünizme geçişle birlikte sınıfların ve bundan ötürü devletin ortadan kalkacağını, üretimi sağlayacak personelleri yönetecek bireylerin de seçilmiş, geri çağrılabilir ve ortalama ücret alan personellerden oluşacağını söylüyordu.

Birinci Enternasyonel’in kuruluşu

Avrupa’da büyüyen emekçi sınıfı, Birinci Enternasyonel olarak da bilinen Uluslararası İşçiler Birliği’ni kurarken Karl Marx da oradaydı.

Londra’da Enternasyonel’in açılışında yaptığı konuşmaya “İşçiler! 1848’den 1864’e kadar olan dönem boyunca emekçi yığınlarının sefaletinin azalmadığı büyük bir gerçektir, fakat bu dönem sınai gelişme ve ticari büyüme bakımından yeniden de eşsizdir” diye başlayan Marx, 1843-1864 arasındaki 20 yılda iktisadın üç kat büyümesine karşın yoksulluğun azalmadığını vurguluyordu.

Marx konuşmasında o periyotta halkın yetersiz beslenme şartlarında yaşamak zorunda bırakılmasını eleştiriyor, personel sınıfının burjuvaziye kabul ettirdiği 10 saat çalışma yasasını övüyor ve personellerin kurduğu kooperatiflerin yaygınlaşmasını öneriyordu.

Marx personellerin, egemenlerin dünya çapındaki sömürü planlarını engelleyecek gücü olduğunu da bir örnekle açıklıyordu:

“Batı Avrupa’yı Atlantik’in öte yakasındaki köleliği sürdürmek ve yaygınlaştırmak üzere rezil bir haçlı seferine paldır-küldür girmekten koruyan hâkim sınıfların dirayetleri değil, İngiltere’nin çalışan sınıflarının bu canice çılgınlığa karşı yiğitçe direnmeleri olmuştur.”

Marx en kapsamlı kitabı olan Kapital’i de Londra’da yazdı. Kitabın ilk cildi 1867’de yayınlandı. Marx bu kitabı hazırlarken sırf emekçi sınıfının durumunu incelemedi, aynı vakitte şirketlerin vergi kayıtları ve personellerin sağlık raporları benzeri evrakları de kullandı. Bu raporlarda 30 saat aralıksız çalıştığı için ölen emekçiler de vardı. Marx’ın kullandığı 1875 tarihli bir raporda Manchester bölgesindeki üst sınıfların ortalama hayat beklentisinin 38, emekçi sınıfının ortalama ömür beklentisinin ise 17 yıl olduğu yazıyordu.

Marx’ın incelediği bir diğer olay da, kendisi Londra’dayken gerçekleşen Paris Komünü’ydü. 1871’de Fransa Prusya savaşı sırasında İkinci Fransız İmparatorluğu’nun çöküşü sonucu Paris’te halk iktidarı ele geçirmiş, burada kurulan komün 72 gün sonra Fransız ordusu tarafından işgal edilmişti.

“Paris Komünü, İmparatorluk’un direkt antiteziydi, ‘Sosyal Cumhuriyet’ çağrısıydı” diyen Marx, Paris Komünü’nün özel mülkiyeti kaldırmayı, o güne kadar kendi üretimlerine el koyan burjuva sınıfının varlıklarına el koymayı hedeflediğini, komünde ilk defa emekçilerin kendilerini yönettiğini yazmıştı:

“İşçilerin Paris’i, Komünü’yle birlikte, yeni toplumun müjdecileri olarak sonsuza dek anılacak. Paris şehitleri, personel sınıfının şanlı kalbine kazındı.”

Son yılları ve sağlık sorunları

Alkol ve tütün kullanan, gece geç saatlere kadar çalışıp kötü beslenen Marx, hayatının son yıllarını sağlık problemleriyle geçirdi.

University of London Tarih Profesörü Gregory Claeys, BBC History mecmuasına yazdığı makalede Marx’ın hemoroit, romatizma, deri enfeksiyonu, karaciğer rahatsızlığı ve uykusuzluk hastalıklarından muzdarip olduğunu söylüyordu.

Eşinin 1881’deki vefatının akabinde Marx’ın sağlığı daha da berbatlaştı. 14 Mart 1883’te ömrünü kaybeden Marx, Londra’daki Highgate Mezarlığı’na gömüldü.

Prof. Claeys, “Marx, kendisine yöneltilen tüm tenkitlere karşın yeteneklerinden kuşku duymuyordu. Ama bu sıra dışı özgüvenin bir de olumsuz tesiri vardı: Bir bahiste yazmadan önce o hususta tüm taraflarıyla uzmanlaşmak” diyor ve ekliyor:

“Marx yıllarını yeni lisanlar öğrenerek ve sayısız notlar alarak geçirdi. Yaşı ilerlediğinde sağlık sıkıntıları sebebiyle uzun süre yazı yazamaz olmuştu. Bütün bunlar sebebiyle global ününü hayattayken elde edemedi. 1883’te öldüğünü çok az kişi fark etmişti.”

Komünist Manifesto’nun girişindeki “Avrupa’da bir hayalet dolaşıyor: Komünizm hayaleti” cümlesindeki hayaletin, kısa süren Paris Komünü sonrasında beden bulması ise 1917’de Rusya’da gerçekleşti.

Özel mülkiyete karşı çıkan Marx bu ihtilali göremedi lakin 20. yüzyılda gerçekleşen pek çok ihtilale ilham verdi. Sovyetler Birliği’nin çöküşünden sonra dünyada sosyalizmin tesiri azalsa da, “tarihin sonu” ilan edilse de, 2008’deki ekonomik krizin akabinde Karl Marx’ın fikirleri tekrardan ana akım yayınlarda yer almaya, tartışılmaya başladı.

Gelir adaletsizliğinin artması, dünyanın en güçlü sekiz bireyinin elindeki servetin dünyadaki en fakir 3,5 milyar kişinin servetine denk hâle gelmesi Karl Marx’ın teorilerini yeni tartışmaların merkezinde tutuyor.

Bu yüzden doğumundan 200, vefatından 135 yıl sonra, Karl Marx’ın hayaleti dünyada dolaşmaya devam ediyor.