Taksim Meydanı: 1 Mayıs’ın hafızası

Pelin Ünker

Türkiye, tüm dünyada 125 yıldır Personel Bayramı olarak anılan 1 Mayıs Uluslararası Birlik, Mücadele ve Dayanışma Günü’ne tekrar Taksim tartışmaları ve yasaklar eşliğinde hazırlanıyor. 

İstanbul Valisi Davut Gül, 1 Mayıs Personel Bayramı’nı Taksim Meydanı’nda kutlamanın bu yıl da yasak olduğunu açıkladı. Anayasa Mahkemesi’nin (AYM) Taksim yasağına karşı geçen yıl verdiği “hak ihlali” kararını hatırlatan sendikalar ve meslek kuruluşları karara tepki göstererek Taksim ısrarını sürdürüyor. 

Taksim’in sembolik önemi

1 Mayıs’ın sol için ideolojik olarak tarihî bir ehemmiyeti bulunuyor. Her yıl 1 Mayıs’ta yalnızca emekçiler değil, aydınlar, sanatkarlar, öğrenciler, bayanlar ve toplumun farklı kısımları emek ve demokrasi mücadelesinde birleşiyor.

Taksim Meydanı ise demokrasi ve emek çabası hafızasıyla toplumun belleğinde yer edinen çok önemli yerlerden biri. Meydan’ın sol hareket ve işçiler için sembolik bir manası var.

Türkiye’nin ilk geniş iştirakli 1 Mayıs kutlamaları 1976’da Devrimci Personel Sendikaları Konfederasyonu (DİSK) öncülüğünde bu Meydan’da yapıldı. Bir sonraki yıl da Türkiye tarihinin en kanlı katliamlarından biri 1 Mayıs 1977’de Taksim’de yaşandı. 

Kanlı 1 Mayıs ve sıkıyönetim

O tarihte sol ve emekçi hareketi çok güçlüydü ve giderek güçleniyordu. 1 Mayıs 1977’de Taksim Meydanı’ndaki kutlamalara yaklaşık 500 bin kişi katılmıştı. Meydana bakan Sular İdaresi binası ve bugünkü The Marmara Oteli üzerinden açılan ateş sonrası 37 kişi hayatını kaybetti, yüzlerce kişi yaralandı. Failleri bulunamadı. Her yıl 1 Mayıs’ta ömrünü yitirenler için Yararı yokuşu başına karanfiller bırakılıyor. Şişhane ve Kadıköy’de de anma yapılıyor.

Sendika temsilcilerine göre bu katliam, Türkiye’yi 12 Eylül karanlığına ve darbe şartlarına götüren çok önemli bir dönüm noktası oldu.

Kanlı 1 Mayıs’ın akabinde 1978’de daha kalabalık bir 1 Mayıs kutlaması yapılsa da akabinde sıkıyönetim şartları geldi. 12 Eylül darbesiyle birlikte Taksim Meydanı’nda 1 Mayıs etkinlikleri yasaklandı. 2007 yılında gözaltılara rağmen Taksim’e çıkıldı. 

“Güç kullanılarak” durduruldular

2010 yılında ise AKP hükümeti, Taksim’i yeniden 1 Mayıs kutlamasına açtı. Ancak 1 Mayıs burada üç yıl üst üste coşkuyla ve hiçbir sorun yaşanmadan kutlansa da bu uzun sürmedi. 2013’ten itibaren yasaklar yeniden devreye girdi. 

Dönemin İstanbul Valisi Hüseyin Avni Mutlu, 1 Mayıs’ta miting yapmak için Taksim Meydanı’na gidenlerin “güç kullanılarak” durdurulacağını açıkladı. O denli de oldu. Taksim için Beşiktaş, Şişli, Tarlabaşı tarafından yola çıkan, aralarında DİSK, Türk-İş, Kamu İşçileri Sendikaları Konfederasyonu (KESK), Türk Mühendis ve Mimar Odaları Birliği (TMMOB), Türk Tabipleri Birliği (TTB) ve farklı siyasi partilerin olduğu kortejler polisin sert müdahalesiyle karşılaşırken çok sayıda kişi yaralandı, 72 kişi ise gözaltına alındı. DİSK’in Şişli binası da gaz bombalarının gayesi oldu.

Sendikalar ve meslek odaları, 2014 ve 2015 yıllarında da 1 Mayıs Emekçi Bayramı’nı Taksim Meydanı’nda kutlama kararı nedeniyle polis müdahalesi ve gözaltılarla karşılaştı.  Yasak kararı Anayasa Mahkemesi’ne taşındı.

Kutlamaların adresi değişmişti

DİSK, 2016’ya kadar Taksim iradesiyle diğer bir meydanda 1 Mayıs kutlamasa da 10 Ekim Ankara Gar Katliamı bir kırılma noktası oldu ve kutlamalar yeniden Taksim dışındaki alanlara kaydı.

Son yıllarda Türk-İş, 1 Mayıs için İstanbul dışındaki vilayetleri tercih ederken, DİSK, KESK, meslek odaları ve CHP, HDP benzeri muhalefet partileri 1 Mayıs’ı İstanbul, önce Bakırköy’de sonra Maltepe’de kutlamaya başladı. DİSK’e bağlı birtakım sendikalarla birlikte Umut Sendikası (Umut-Sen), İnşt Çalışanları Sendikası benzeri sendikalar ise bu devirde Taksim yasağına karşı çıkmayı sürdürürken gözaltılarla karşılaştı.

Sendika ve meslek odalarının Taksim yasağına ilişkin yaptığı AYM başvurusu geçen yıl sonuçlandı.

Anayasa Mahkemesi geçen yıl Ekim ayında aldığı kararla Taksim Meydanı’nda yapılacak 1 Mayıs kutlamalarının yasaklanmasının hak ihlali olduğunu bildirdi. AYM, Taksim’de kutlama yapılmasının engellenmesinin “Anayasa’nın 34. hususunda teminat altına alınan toplantı ve gösteri yürüyüşü düzenleme hakkının engellenmesi” olduğuna karar verdi ve Taksim’in çalışanlar açısından sembolik manası olduğunu ifade ederek, “Taksim Meydanı işçilerin ortak hafızasıdır” dedi.

AYM’nin hak ihlali kararı 1 Mayıs kutlamalarının Taksim’de yapılmasının önünü açtı. 

Sendikalar ve odalar Taksim’de olacak

DİSK Genel Başkanı Arzu Çerkezoğlu, 2 Nisan’da bütün konfederasyonlara, sendikalara ve işçilere seslenerek yaklaşan 1 Mayıs Emekçi Bayramı için Taksim Meydanı’na davet yaptı. 

“1 Mayıs’ta demokrasi şimdi, Taksim şu anda diyoruz. Kararımız nihaidir. 1 Mayıs sabahında bir elimizde karanfil, bir elimizde çocuklarımızla Taksim Meydanı’na yürüyeceğiz” diyen Çerkezoğlu, akabinde da diğer personel örgütlerle birlikte resmi başvuruyu İstanbul Valiliği’ne yaptı. 

DİSK ile birlikte KESK, TMMOB, TTB ve Türk Dişhekimleri Birliği (TDB) de 1 Mayıs’ta Taksim’de olacaklarını duyurdu.

Ancak Anayasa Mahkemesi’nin 5 ay önce verdiği hak ihlali kararına karşın Taksim Meydanı tekrar 1 Mayıs kutlamalarına kapatıldı. İstanbul Valisi Davut Gül, 23 Nisan kutlamalarının akabinde yaptığı açıklamada, “1 Mayıs 2012 yılından itibaren Taksim’de kutlanmıyor. Bundan Ötürü Taksim bu manada buna benzer aktifliklerin tamamına kapalı. Biz başta DİSK, KESK ve gibi kuruluşlar olmak üzere talep eden herkesle konuştuk. Taksim’de bu sene olmayacağını kendilerine izah ettik” dedi. 

Yerlikaya: Yasak yok kısıtlama var

İçişleri Bakanı Ali Yerlikaya ise Anayasa Mahkemesi kararının iyi okunması gerektiğini ifade ederek, kararı “Bir yasak yok kısıtlama var” diye savundu.

Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanı Vedat Işıkhan da tartışmaya ”Taksim’de hayatlarını kaybeden işçilerimizin isimlerini bile hatırlamayanların, onların aziz anılarını kullanarak, bu alanda kitlesel kutlama inadı, 1 Mayıs’ın dayanışma ruhunu zedelemektedir” sözleriyle katıldı.

Taksim’de yasak kararına karşı muhalefetten de sendika ve meslek odalarından da tepki geldi.

Ana muhalefet partisi CHP’nin Genel Başkanı Özgür Özel TBMM grup toplantısında Taksim’in 1 Mayıs’a açılması için davet yaptı. Özel, AYM kararlarının bağlayıcılığına işaret ederek “Türkiye Cumhuriyeti bir anayasa devletidir… Bu ülkede şayet devlet olacaksa, yani insanların canı ve malı güvende olacaksa en üstteki cumhurbaşkanından en sade vatandaşa kadar herkes bu Anayasa’ya bağlı olacak” tabirlerini kullandı.

DİSK Genel Başkanı Çerkezoğlu ise Türkiye Barolar Birliği Başkanı Erinç Sağkan ve Anayasa hukukçusu Prof. Dr. İbrahim Kaboğlu ile açıklama yaptı.

“Milyonlarca yürek Taksim Meydanı’yla atacak”

“Milyonların gözü kulağı İstanbul Taksim 1 Mayıs alanında olacak ve milyonlarca yürek Taksim Meydanı’yla atacak” diyen Çerkezoğlu, “Taksim, 1 Mayıs alanıdır ve bu hukukî, tarihî, toplumsal bir hakikattir. Taksim’in 1 Mayıs alanı olduğu gerçeğinin 2013 yılından beri tamamen keyfi bir biçimde yok sayılmasına, inkâr edilmesine 11 yıl sonra 2024 1 Mayıs’ında artık son verilmelidir” diye ekledi. Sağkan ve Kaboğlu da Anayasa Mahkemesi’nin verdiği “hak ihlali” kararına uyulması daveti yaptı.

Altmış dört muharrir ve sanatçı ise 1 Mayıs kutlamalarının adresinin Taksim Meydanı olduğuna dikkat çekerek “yasakçı tavra son verilmesi” yönünde davette bulundu. Davet metninde “Özgürlük içinde kutlanacak bir bayram ülkemize iyi gelecektir” denildi.

DİSK, KESK, TMMOB, TTB ve TDP, 1 Mayıs 1977’de hayatını yitirenleri anmak için pazar günü Yararı Yokuşu, Şişhane ve Kadıköy’de bir araya gelecek. Sendika ve meslek odaları 1 Mayıs’ı Taksim’de kutlama kararından vazgeçmiyor.