Seri katiller, hırsızlar ve Olimpiyat şampiyonu: Rusya’nın savaşa sürdüğü tutuklu profilleri nasıl değişiyor?

Olga Ivshina
BBC Rusça

28 Mart’ta sabah 06.45 civarında, polis Andrey Perlov’un Sibirya’nın Novosibirsk kenti yakınlarındaki evine ulaştı. Spora gitmek için erken kalkmıştı, polis memurlarının bir kısmı onu eve getirmek için ayrıldı, bir kısmı da evi aramaya başladı.

Novosibirsk’te yöneticisi olduğu bir futbol kulübünden yaklaşık 3 milyon ruble (32 bin dolar) çalmakla suçlanıyordu.

Ailesi, yalnızca çocuklarını saha için para ödemeden idmana götürdüğünü, koça para ödediğini söyüyor. Onu suçlayanlarsa paranın el değiştirdiğini ve cebine girdiğini iddia ediyor.

62 yaşındaki Perlov, 1992 Olimpiyatlarında 50 metre yürüme yarışında altın madalya kazanmıştı. Altı aydan uzun müddettir göz altında tutuluyor ve ailesi Ukrayna’da savaşmaya zorlandığını söylüyor.

Perlov’a karşılığında, zimmetine para geçirme davasının dondurulacağı ve savaş bittiğinde düşürüleceği söylenmiş.

Kızı Alina, “Reddetti ve yerel basında sesimizi yükselttik. Bunun üzerine katı ceza hücresine konuldu ve yeniden anlaşma teklifiyle geldiler” diyor. İkinci defa reddettiğinde ailesini görmesi yahut aramasının engellendiğini söylüyor.

Mahkumların Ukrayna’da savaşmak için askere alındığı biliniyor lakin BBC tahlili savaşın başlangıcında en azılı ve şiddet eğilimli mahkumlara odaklanılırken zamanla bunun değiştiğini ortaya koyuyor.

Son yasalar hem savcılık hem de avukatların, artık herhangi bir cürümle ilgili sanıklara mahkeme yerine savaşa gitme seçenekleri olduğu konusunda bilgilendirme yapmasını mecburî tutuyor.

Mart 2024’te geçen düzenleme şayet savaşa giderlerse soruşturma ve kovuşturmanın durdurulacağı manasına geliyor. Savaşın sonunda davalarının tamamen düşürülmesi bekleniyor.

Tutuklulara yardım sağlayan Rusya Parmaklıklar Gerisinde isimli STK’nın yöneticisi Olga Romanova, “Bu Rusya’nın kanun yaptırım sistemini alaşağı etti” diyor ve ekliyor:

“Polis artık bir adamı biraz önce öldürmüş olduğu kişinin cesedinin üzerinde yakalayıp, kelepçe taktıktan sonra katil bir anda, ‘Durun, özel bir askeri operasyona katılmak istiyorum’ diyebilir ve ceza davasını kapatırlar.”

Eşi halihazırda hırsızlıktan üç yıl mahpusa çarptırılmış birine, eşinin Rus ordusuyla kontrat imzalamasının avantajlarından söz eden bir müfettişin sızan kayıtlarına ulaştık.

Kadına, “Bu diğer suç için altı yıl daha alabilir. Mukavele imzalaması için ona talih verdim. Talebi onaylanırsa savaşa gidecek ve davayı kapatacağız” diyor.

Sanık imzalarsa birkaç gün için ceza davası donduruluyor, sanık salıveriliyor ve neredeyse çabucak ön cephelerde savaşmak için ayrılıyor. Rusya’da çalışan üç avukat bunun ülke çapında norm haline geldiğini söyledi.

Bazıları hapishaneden yahut suç kaydından kaçınmak için imzalıyor, lakin Yaroslav Lipavski genç biri olarak, bunun da kolay bir çıkış yolu olmadığını fark etti.

“Bir grup kişi tarafından evvelce muahedeye varılarak kasıtlı olarak sıhhate önemli zarar vermekle” suçlanmasının akabinde mukaveleyi imzaladı.

Genç kız arkadaşı gebe olduğunu yeni öğrenmişti ve kovuşturmadan kaçınmak için Lipavsky 18 yaşına girer girmez orduya katıldı.

Ukrayna’ya gitti ve bir hafta sonra öldü – savaşta ölen en genç askerlerden biri.

Suçla itham edilen kaç kişinin yargılanmak yerine savaşmayı seçtiği belli değil, lakin siyasetteki bu değişim Rusya’nın seferber edeceği diğer sivillerin sayısını en aza indirirken, ek asker muhtaçlığını da ortaya koyuyor.

Carnegie Uluslararası Barış Vakfı’ndaki askeri analist Michael Koffman, “Ruslar mahkumları yahut hapistekileri önemsiyor mu? Zannetmiyorum” diyor. Hükümetin “muhtemelen bu bireyleri gözden çıkarabilecekleri, kimse tarafından özlenmeyecek ve genel ekonomi üzerinde önemli, olumsuz bir tesir yaratmayacak şahıslar olarak gördüğünü” düşünüyor.

Wagner paralı asker grubu mahkumları askere almaya başladığında, eski lideri Yevgeni Prigojin, “suç sürece yetenekleri”ne ihtiyacı olduğunu söyleyerek, yüksek güvenlikli hapishanelerdeki mahkumlara yöneldi, karşılığında af teklif edildi.

BBC ve Rus internet sitesi Mediazona’nın gördüğü ve teyit ettiği kapalı evraklar, mahkumların askere alınma sürecine, akabinde başlarına gelenlere ve daima yeni savaşçı bulma gereksinimine ışık tutuyor.

Ukrayna’da ölen mahkumların künyeleri ve ailelerine ödenen “kan parası” aracılığıyla, Wagner’in cezaevlerinden yaklaşık 50.000 mahkumu askere aldığını ve bir dönem çatışmada her gün 200’e yakınının öldüğünü biliyoruz. Pek çok kişi de yaralandı.

Tüm mahkumların künyeleri, “ceza kolonisi”ne işaret eden K harfiyle başlıyor. İlk üç sayı geldikleri hapishaneyi, son üç sayı ise mahkuma verilen sıralı numarayı belirtiyor; yani sayı ne kadar büyükse, o koloniden gelen katılımcı sayısı da o kadar fazla demek oluyor.

“Kan parası” ödemelerinin kaydı, Temmuz 2022 ile Haziran 2023 arasında Ukrayna’nın doğusundaki Bahmut kentini ele geçirmeye çalışırken 17.000’den fazla mahkumun öldüğünü gösteriyor.

Wagner ve daha sonra Savunma Bakanlığı kayıpları telafi etmek için askere alım stratejilerini, başvurabilecekleri insan sayısını artıracak şekilde yeniden tasarladılar.

Suçlananların kimileri savaşa karşı oldukları için, başkaları savaş alanında ölme ya da yaralanma riskinin çok yüksek olması nedeniyle, öbürleri da inandıkları davayı ülkelerinde kalıp savunmak için yeni muahedeyi reddetti.

Andrey Perlov’un ailesi hâlâ masumiyetini kanıtlamayı umuyor, lakin Alina babasını en son Temmuz ortasında mahkemede gördüğünde çok kilo vermişti. “Neşeli kalmaya çalışıyor” diyor, “ama bu türlü devam ederse inadını kıracaklar.”

Rus yetkililere Andrey Perlov’un davası ve tutuklulara orduya katılmaları için baskı yapıp yapmadıklarını sorduk, karşılık vermediler.