Türkiye, vatandaşın borçlarıyla büyüyor

Aram Ekin Duran

En büyük katkı tüketimden

Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK) verilerine göre, Türkiye ekonomisi yılın üçüncü çeyreğinde bir evvelki yılın aynı çeyreğine göre yüzde 5,9 büyüme kaydetti. Bir evvelki çeyreğe göre ise büyüme yüzde 0,3 düzeyinde kaldı. Bu periyotta hane halkı tüketimi büyümeye 7,7 puanla en yüksek katkıyı verdi. Hane halkı tüketimini 3,4 puanla yatırımlar izledi. Kamu harcamalarının büyümeye katkısı ise 0,7 puanda kaldı. Öte yandan mal ve hizmet ithalatı 2023 yılı üçüncü çeyreğinde yüzde 14,5 artarken, ihracatın büyümesi ise yüzde 1,1 düzeyinde kaldı.

Türkiye’de çalışanların büyümeden aldığı hisse da, üçüncü çeyrekte de bir evvelki çeyreğe göre kan kaybetti. TÜİK verilerine göre, ikinci çeyrekte yüzde 34,3 olan işgücü ödemelerinin katma değer içerisindeki hissesi üçüncü çeyrekte yüzde 32,2’ye geriledi. Geçen yılın aynı döneminde ise iş gücünün büyümeden aldığı hisse yüzde 26,1 olmuştu. Çalışanların büyümeden aldığı hisse 2022’de yüzde 26,5’e gerilemiş ve böylece bilginin başlangıç yılı olan 1998 yılından bugüne en düşük düzey kaydedilmişti.

“Borçlanarak harcama eğilimi sürüyor”

DW Türkçe’ye konuşan Altınbaş Üniversitesi Öğretim Üyesi Prof. Dr. Hayri Kozanoğlu, bu yıl minimum fiyata iki sefer zam yapılmasının ve kamu çalışanlarının mş ayarlamalarının geçen yıla göre iş gücünün büyümeden aldığı hissesi artırdığına işaret ediyor. Lakin Prof. Kozanoğlu, Türkiye’de iş gücünün yani fiyatlı kısmın iktisattaki büyümeden aldığı hisse son yıllarda giderek düştüğüne de dikkat çekiyor.

Üçüncü çeyrek büyümesine bakıldığında tüketimde genel bir zayıflama görülse de vatandaşların borçlanarak harcama eğiliminin sürdüğünü vurgulayan Kozanoğlu, “28 Mayıs seçimlerinden sonra yapılan faiz artışları yaz aylarında yavaşlamıştı. Bu da ihtiyaç kredisi ve kredi kartı faizlerinin de yavaş artmasına neden oldu. Bu nedenle borçlanarak harcama eğilimi üçüncü çeyrekte de devam etti” diyor.

Şu anda milyonlarca insanın harcamalarını büyük oranda nakit para ile değil, kredi kartlarıyla yaptığını ifade eden Prof. Kozanoğlu, “Örneğin yalnızca bu hafta 30 milyar TL’nin üzerinde kredi kartı harcaması yapıldı ve toplam kredi kartı harcamaları 2023’te 1 trilyon TL’yi geçmiş oldu” şeklinde konuşuyor.

Vatandaşın borcu 2,5 trilyon TL

Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurumu (BDDK) verilerine göre, Türkiye’de vatandaşların kredi kartları ile yaptığı borçlanma 2023’ün 10 ayında yüzde 119,2 artışla 991,9 milyar liraya ulaşmıştı. Aynı periyotta tüketici kredilerindeki artış ise yüzde 34,4 oldu. Böylece ferdî kredi kartı borçları ile birlikte Türkiye’deki toplam kişisel borçların büyüklüğü yüzde 59 artışla 2, 5 trilyon TL’ye çıktı.

Özellikle üçüncü çeyrekte otomotiv, mobilya ve beyaz eşya harcamalarında bir yavaşlama olmasına karşın, başta besin olmak üzere temel ihtiyaç hususları konusunda borçlanarak harcamanın sürdüğünü vurgulayan Prof. Kozanoğlu, “Enflasyon beklentisinin hala yüksek olması nedeniyle ben de dahil tüm vatandaşlar, temel ihtiyaç unsurları almaya öncelik veriyoruz” diyor.

“Hanelerin tüketimi düşmeye başladı”

TÜİK verilerine göre, yüzde 5,9’luk büyümeye en büyük katkı hane halkı harcamalarından gelse de, üçüncü çeyrekte hane halkı tüketimi 2020’nin son çeyreğinden bu yana ilk defa daraldı. TÜİK’e göre, iç talep üçüncü çeyrekte bir evvelki çeyreğe göre yüzde 1,7 düştü.

DW Türkçe’ye konuşan İstanbul Bilgi Üniversitesi Öğretim Üyesi Prof. Dr. Ege Yazgan, Merkez Bankası’nın faizi 6 ay içinde yüzde 8,5’ten yüzde 40’a çıkarması ile birlikte iç talepte yavaşlamanın da başladığını söylüyor.

Yılın son 3 ayında da tüketimdeki azalmanın devam edeceğini ifade eden Prof. Yazgan, “Son bilgilerden Türkiye iktisadının yavaşlamaya başladığını görebiliyoruz” diyor.

2023 yılının ilk 10 ayında yüksek enflasyon nedeniyle vatandaşların satın alma gücünün eridiğine işaret eden Prof. Yazgan, “Yılın geri kalanında ise başta kiralar olmak üzere fiyat artışlarında bir miktar azalma göreceğiz. Yani enflasyonda kısmi bir güzelleşme görecek olsak da, gelecek aylar açısından enflasyonun yeniden yükselip yükselmeyeceğini öngörmek zor” değerlendirmesinde bulunuyor.

Peki Türkiye iktisadını 2024’te nasıl bir büyüme tablosu bekliyor?

“Seçimden sonra satın alma gücü azalacak”

Prof. Hayri Kozanoğlu’na göre, yeni yılın başına hem taban ücret hem de kamu ve özel bölümdeki mş ayarlamaları yılın ilk aylarında tüketici harcamalarında bir artışa yol açacak. Hükümetin 31 Mart’ta gerçekleştirilecek yerel seçimlere kadar ekonomiyi canlı tutmaya çalışacağını kaydeden Prof. Kozanoğlu, şu değerlendirmede bulunuyor:

“Belki bu süreçte 7500 TL’lik çok düşük emekli mşlarını da düzeltmeye yönelik bir atak yapılabilir. Ama seçim sonrasında aydan aya vatandaşların satın alma gücü gerileyecek. Enflasyonun suratında bir yavaşlama görülse bile, 2024’ün sonuna kadar her ay hanelerin refah seviyesinde gerileme olacak.”

OECD’den yeni büyüme ve enflasyon tahmini

Bu ortada Paris merkezli Ekonomik Kalkınma ve İş Birliği Örgütü (OECD) tarafından yayınlanan ‘Ekonomik Görünüm’ raporunda Türkiye büyüme beklentisi yükseltildi. OECD, 2023’ün tamamı için Türkiye’ye ilişkin büyüme beklentisini yüzde 4,3’ten yüzde 4,5’e yükseltti.

OECD’nin Türkiye iktisadının büyümesi konusunda 2024 beklentisi yüzde 2,9, 2025 beklentisi ise yüzde 3,2 oldu. Öte yandan Türkiye’ye ilişkin enflasyon kestirimleri de artırıldı. 2023 enflasyon beklentisi yüzde 52,1’den yüzde 52,8’e, 2024 kestirimi de yüzde 39,2’den yüzde 47,4’e yükseltildi.